Εισαγωγή
Τις τελευταίες ημέρες γινόμαστε για άλλη μια φορά μάρτυρες ενός γνώριμου, σχεδόν επαναλαμβανόμενου φαινομένου. Μια είδηση απώλειας, ένας θάνατος από τον χώρο της μαζικής ψυχαγωγίας, μετατρέπεται εν ριπή οφθαλμού σε εθνικό γεγονός. Οι τηλεοπτικοί δέκτες παίρνουν φωτιά, τα ψηφιακά μέσα συντηρούν έναν ασταμάτητο παροξυσμό, και χιλιάδες πολίτες συνωστίζονται σε λαϊκά προσκυνήματα και εκδηλώσεις συλλογικής συγκίνησης.
Κανείς δεν αμφισβητεί το αναμφίβολο ταλέντο ή την απήχηση που μπορεί να έχει ένας καλλιτέχνης στο κοινό του. Όταν όμως η δημόσια σφαίρα κατακλύζεται από τέτοιας έντασης υστερία, οφείλει κανείς να απομακρυνθεί για λίγο από τον θόρυβο των προβολέων και να θέσει τα πραγματικά, σκληρά ερωτήματα: Τι ακριβώς αναζητά η κοινωνία σε τέτοιες στιγμές; Πρόκειται για γνήσια τιμή στην τέχνη ή για ένα βαθύτερο σύμπτωμα κοινωνικής παρακμής και συλλογικού αποπροσανατολισμού;
Η φυγή από το πραγματικό και το άλλοθι της αδυναμίας
Ζούμε σε μια πραγματικότητα όπου ο μέσος πολίτης βρίσκεται διαρκώς υπό καθεστώς πίεσης. Από τα χρόνια των μνημονίων μέχρι τη σημερινή ασφυξία της ακρίβειας, την κατάρρευση των δημόσιων υποδομών και τη ραγδαία απαξίωση της ποιότητας ζωής, η καθημερινότητα έχει μετατραπεί σε έναν αδιάκοπο αγώνα επιβίωσης. Μέσα σε αυτό το γκρίζο τοπίο, παρατηρείται μια παράδοξη τάση: η αναζήτηση συμβόλων και «ηρώων» όχι σε ανθρώπους της δημιουργίας, της πνευματικής ανάτασης ή της κοινωνικής προσφοράς, αλλά σε πρόσωπα που ενσάρκωσαν την απόλυτη αυτοκαταστροφή, τα πάθη και τα αδιέξοδα.
Γιατί μια κοινωνία να βρίσκει «αποκούμπι» στην κατάρρευση; Διότι είναι απείρως ευκολότερο να ταυτιστεί κανείς με το τραύμα και την παραίτηση παρά με την πειθαρχία, την ευθύνη και την υπέρβαση. Όταν το σύστημα δεν παράγει ελπίδα και προοπτική, η μάζα καταφεύγει στη συναισθηματική εκτόνωση. Τα δάκρυα για έναν τραγουδιστή δεν αφορούν μόνο τον εκλιπόντα· είναι τα δάκρυα ενός λαού για τη δική του χαμένη νιότη, για τα δικά του ανεκπλήρωτα όνειρα, για μια ζωή που κύλησε μέσα στη φθορά.
Η βιομηχανία του συναισθήματος και η απουσία πολιτείας
Αυτό το συναισθηματικό κενό δεν αφήνεται ποτέ ανεκμετάλλευτο. Οι μηχανισμοί της ενημέρωσης και του θεάματος γνωρίζουν άριστα τη συνταγή: μετατρέπουν τον ανθρώπινο πόνο σε τηλεοπτικό προϊόν, στήνουν κάμερες πάνω από φέρετρα, καλλιεργούν μελοδράματα και διατηρούν την κοινωνία σε μια διαρκή συναισθηματική ύπνωση.
Εδώ αναδεικνύεται η απόλυτη χρεοκοπία της Πολιτείας και της πολιτικής ηγεσίας. Μια σοβαρή Πολιτεία διαπαιδαγωγεί, καλλιεργεί κριτικό πνεύμα και θέτει πρότυπα αξιοπρέπειας και κοινωνικής αγωγής. Σήμερα, όμως, η πολιτική εξουσία έχει μετατραπεί σε απλό παρατηρητή —αν όχι συνεργό— αυτής της παρακμής. Το αρχαίο δόγμα «άρτος και θεάματα» αναβιώνει στην πιο χυδαία εκδοχή του: όταν δεν υπάρχει οικονομική ασφάλεια ούτε όραμα για το μέλλον, το θέαμα λειτουργεί ως ο απόλυτος κυματοθραύστης της λαϊκής οργής. Όσο η κοινωνία εκτονώνεται σε κηδείες και τηλεοπτικές φιέστες, κανείς δεν ασχολείται με τα πραγματικά αίτια της φτωχοποίησης και της παρακμής του τόπου.
Συμπεράσματα: Υπάρχει μέλλον;
Όταν ένας λαός άγεται και φέρεται τόσο εύκολα από τα κελεύσματα των μέσων μαζικής επιρροής, η διάγνωση είναι αμείλικτη: υπάρχει βαθιά έλλειψη ουσιαστικής παιδείας. Παιδεία δεν σημαίνει πτυχία κρεμασμένα στους τοίχους· σημαίνει μέτρο, αισθητική, κρίση και συνείδηση της ιστορικής ευθύνης του πολίτη. Χωρίς αυτά τα στοιχεία, μια κοινωνία καταδικάζεται να παραμένει στην κατάσταση της άμορφης μάζας.
Σημαίνει αυτό ότι δεν υπάρχει μέλλον; Το μέλλον δεν χάνεται αυτόματα, αλλά δεν είναι και δεδομένο. Αν η κοινωνία συνεχίσει να αποδέχεται τον ρόλο του παθητικού καταναλωτή φθηνών συγκινήσεων, η παρακμή θα βαθαίνει μέχρι την οριστική αποσύνθεση. Υπάρχει όμως πάντα και η σιωπηρή πλειοψηφία των πολιτών που διατηρούν την αξιοπρέπειά τους, αρνούνται να γίνουν μέρος του θιάσου και παρατηρούν με αποτροπιασμό την κατάντια.
Επίλογος
Η αναγέννηση μιας κοινωνίας δεν ξεκινά από τα τηλεοπτικά πάνελ ούτε από τις κερκίδες του εύκολου μελοδράματος. Ξεκινά από τη στιγμή που ο πολίτης αποφασίζει να κλείσει την οθόνη, να απορρίψει τα φθηνά υποκατάστατα ζωής και να απαιτήσει από τον εαυτό του και τους ηγέτες του σοβαρότητα, λογοδοσία και αλήθεια. Μέχρι να γίνει αυτό, θα παρακολουθούμε απλώς τις επόμενες πράξεις ενός έργου που οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στον πάτο.
#κοινωνια #παιδεια #παρακμη #θεαμα #κριτικη
