Από τις Ανεκπλήρωτες Υποσχέσεις στην Έκρηξη του Maidan

Εισαγωγή

Στο πρώτο μέρος της ανάλυσής μας, αναδείξαμε την ιστορική διάσταση της Ουκρανίας ως «ζωτικού χώρου» για τις δυτικές δυνάμεις και τη γεωπολιτική κληρονομιά που άφησε πίσω της η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. Όμως, η ιστορία δεν σταμάτησε το 1991. Αντίθετα, η κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ αποτέλεσε το εναρκτήριο λάκτισμα για μια μεθοδευμένη διαδικασία που στόχο είχε την οριστική μετατόπιση των συνόρων της δυτικής επιρροής προς την καρδιά της Ευρασίας.

Η περίοδος από το 1991 έως το 2014 παρουσιάστηκε ως μια εποχή «εκδημοκρατισμού» και «ελευθερίας». Πίσω από τις βιτρίνες των διεθνών οργανισμών, ωστόσο, εξελισσόταν ένα ψυχρό και υπολογισμένο σχέδιο περικύκλωσης. Πώς φτάσαμε από τις υποσχέσεις για «ούτε μια ίντσα ανατολικότερα» στην απόλυτη στρατιωτική πίεση στα σύνορα της Ρωσίας; Και ποιος ήταν ο ρόλος των μηχανισμών που προετοίμασαν το έδαφος για την αιματοχυσία του 2014;

Μπορείτε να διαβάσετε το I Μέρος : Ρωσία – Ουκρανία : Η Μάχη για τον Ζωτικό Χώρο – Μέρος I

Η Εποχή των Ανεκπλήρωτων Υποσχέσεων

Η δεκαετία του 1990 ξεκίνησε με μια σειρά από προφορικές διαβεβαιώσεις που έμελλε να μείνουν στην ιστορία ως ένα σημείο έντονης τριβής. Το επιχείρημα της Ρωσίας είναι ότι οι ηγέτες της Δύσης, στην προσπάθειά τους να καθησυχάσουν τη Μόσχα στην εποχή κατάρρευσης της Σοβιετικής Ένωσης και κατά τη διαδικασία της γερμανικής επανένωσης, υποσχέθηκαν ότι το ΝΑΤΟ δεν θα επεκταθεί προς την Ανατολική Ευρώπη. Αυτές οι δεσμεύσεις, ωστόσο, δεν αποτυπώθηκαν ποτέ στο χαρτί, αφήνοντας το πεδίο ελεύθερο για τη μετέπειτα αθέτησή τους.

Η απάντηση κρύβεται στην ταχύτητα με την οποία το ΝΑΤΟ και η Ευρωπαϊκή Ένωση άρχισαν να απορροφά τα πρώην μέλη του Συμφώνου της Βαρσοβίας. Το 1999 η Πολωνία, η Τσεχία και η Ουγγαρία έγιναν μέλη της Συμμαχίας, ενώ το 2004 ακολούθησε η μεγαλύτερη επέκταση, η οποία έφερε το ΝΑΤΟ στις χώρες της Βαλτικής – ακριβώς στα σύνορα της Ρωσίας. Για τη Ρωσία, αυτό δεν ήταν «επέκταση της δημοκρατίας», αλλά η σύσφιξη ενός κλοιού που απειλούσε άμεσα την εθνική της ασφάλεια, όπως επικαλείται η Ρωσία σχετικά με την αθέτηση των υποσχέσεων.

Η Σύνοδος του Βουκουρεστίου (2008): Το Σημείο Χωρίς Επιστροφή

Αν υπάρχει ένα ορόσημο που σφράγισε τη μοίρα της Ουκρανίας, αυτό ήταν η Σύνοδος Κορυφής του ΝΑΤΟ στο Βουκουρέστι το 2008. Εκεί, παρά τις έντονες επιφυλάξεις της Γερμανίας και της Γαλλίας, η Συμμαχία διακήρυξε επίσημα ότι «η Ουκρανία και η Γεωργία θα γίνουν μέλη του ΝΑΤΟ».

Αυτή η δήλωση ήταν η οριστική παραβίαση της «κόκκινης γραμμής» που είχε θέσει η Μόσχα. Γεωπολιτικοί κύκλοι γνώριζαν πολύ καλά ότι η ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ θα σήμαινε την παρουσία εχθρικών πυραυλικών συστημάτων λίγα λεπτά μακριά από τη Μόσχα και την απώλεια της στρατηγικής βάσης της Σεβαστούπολης στην Κριμαία. Γιατί, λοιπόν, προχώρησαν σε μια τέτοια ανακοίνωση, αν όχι για να προκαλέσουν μια αναπόφευκτη αντίδραση; Μήπως η σύγκρουση ήταν το επιδιωκόμενο αποτέλεσμα μιας στρατηγικής που ήθελε να εξωθήσει τη Ρωσία στα άκρα;

Η «Μαλακή Ισχύς» και η Εσωτερική Χειραγώγηση

Παράλληλα με τη στρατιωτική περικύκλωση, εξελισσόταν και μια εσωτερική επιχείρηση αλλαγής της ταυτότητας της Ουκρανίας. Μέσω ενός δικτύου Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (ΜΚΟ), Think Tanks και διεθνών ιδρυμάτων, διοχετεύτηκαν τεράστια ποσά για τη χρηματοδότηση προγραμμάτων που στόχο είχαν να στρέψουν τη νεολαία και την αστική τάξη της χώρας εναντίον της ιστορικής της σχέσης με τη Ρωσία.

Στόχος ήταν να δημιουργηθεί ένα κοινωνικό υπόστρωμα που θα λειτουργούσε ως πολιορκητικός κριός για τη γεωπολιτική μετατόπιση της χώρας. Κρίνοντας εκτός του αποτελέσματος, αν και παρουσιάστηκε ως αυθόρμητη εξέγερση κατά της διαφθοράς, η πραγματικότητα φαίνεται να δείχνει ότι ήταν μια μεθοδευμένη παρέμβαση που έδειξε πόσο εύκολα μπορούν να εργαλειοποιηθούν τα κοινωνικά αιτήματα για να υπηρετήσουν συμφέροντα. Η «Πορτοκαλί Επανάσταση» του 2004 ήταν το πρώτο μεγάλο πείραμα αυτής της κατεύθυνσης.

Euromaidan 2014: Η Έκρηξη που Σχεδιάστηκε στο Παρασκήνιο

Φαίνεται ότι η κορύφωση του σχεδίου ήρθε τον χειμώνα του 2013-2014. Το γεγονός της άρνησης του τότε προέδρου Γιανουκόβιτς να υπογράψει τη συμφωνία σύνδεσης με την Ε.Ε. – μια συμφωνία που θα κατέστρεφε την οικονομική σύνδεση της Ουκρανίας με τη Ρωσία – χρησιμοποιήθηκε ως η θρυαλλίδα για τα γεγονότα της πλατείας Maidan.

Για άλλη μια φορά, το αφήγημα που κυριάρχησε ήταν αυτό μιας πάλης για τη δημοκρατία. Ωστόσο, οι καταγεγραμμένες παρεμβάσεις ξένων αξιωματούχων, που συμμετείχαν ενεργά στις διαδικασίες και συζητούσαν τη σύνθεση της μελλοντικής κυβέρνησης, αποκάλυψαν το μέγεθος της παρέμβασης. Η ανατροπή της κυβέρνησης δεν ήταν μια εσωτερική διαδικασία, αλλά ένα γεωπολιτικό πραξικόπημα που στόχο είχε να βγάλει την Ουκρανία οριστικά από την ουδέτερη ζώνη και να τη μετατρέψει σε εμπροσθοφυλακή κατά της Μόσχας.

Ο Διχασμός ως Εργαλείο Επιβολής

Μία από τις πιο σκοτεινές πτυχές της μεταβατικής περιόδου ήταν η συστηματική καλλιέργεια του εσωτερικού διχασμού. Η Ουκρανία είναι μια χώρα με βαθιές πολιτισμικές και γλωσσικές διαφορές μεταξύ του δυτικού και του ανατολικού της τμήματος. Αντί να προωθηθεί μια πολιτική σύνθεσης, οι δυνάμεις που ανέλαβαν την εξουσία μετά το 2014 επέλεξαν την πόλωση.

Η κατάργηση της ρωσικής γλώσσας ως επίσημης περιφερειακής γλώσσας ήταν ένα από τα πρώτα μέτρα της νέας κυβέρνησης. Για τους εκατομμύρια ρωσόφωνους πολίτες στην Ανατολική Ουκρανία (Ντονμπάς) και την Κριμαία, αυτό δεν ήταν απλώς μια πολιτική απόφαση· ήταν μια άμεση επίθεση στην ταυτότητά τους. Αυτός ο διχασμός δεν ήταν τυχαίος. Ήταν απαραίτητος για να δικαιολογηθεί η στρατιωτική κλιμάκωση που θα ακολουθούσε. Όταν οι πολίτες διχάζονται, τα κέντρα ισχύος μπορούν να προωθούν τους σχεδιασμούς τους χωρίς ουσιαστική αντίσταση.

Η Αντίδραση της Ρωσίας: Η Κριμαία και η Αρχή του Τέλους

Η Ρωσία, βλέποντας την περικύκλωση να ολοκληρώνεται με την πτώση του Κιέβου, αντέδρασε με έναν τρόπο που ήταν αναμενόμενος για κάθε γεωπολιτικό παίκτη του δικού της μεγέθους. Η προσάρτηση της Κριμαίας το 2014 δεν ήταν μια κίνηση επεκτατισμού στο κενό, αλλά μια κίνηση επιβίωσης για τον έλεγχο της Μαύρης Θάλασσας.

Ήταν η πρώτη φορά που η Μόσχα έδειξε έμπρακτα ότι δεν θα δεχόταν άλλη υποχώρηση. Από εκείνη τη στιγμή, η Ουκρανία μετατράπηκε στο απόλυτο πεδίο μάχης ενός ακήρυχτου πολέμου μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Όσοι πίστεψαν στις υποσχέσεις για μια «ευρωπαϊκή Εδέμ», βρέθηκαν ξαφνικά μπροστά στην προοπτική ενός εμφυλίου σπαραγμού που θα κρατούσε οκτώ ολόκληρα χρόνια.

Συμπεράσματα

Η μεταβατική περίοδος 1991-2014 απέδειξε ότι η γεωπολιτική σκακιέρα στήθηκε μεθοδικά. Η στρατιωτική επέκταση του ΝΑΤΟ, η αθέτηση των υποσχέσεων, η χρήση της μαλακής ισχύος για την εσωτερική αποσταθεροποίηση και η εργαλειοποίηση του Maidan, όλα οδήγησαν σε έναν κοινό στόχο: τη δημιουργία ενός «αναχώματος» που θα κρατούσε τη Ρωσία σε διαρκή πίεση. Η Ουκρανία οδηγήθηκε σε αυτή τη μοίρα από δυνάμεις που βρίσκονται πέρα από την άμεση βούληση του λαού της.

Επίλογος

Στο δεύτερο αυτό μέρος, είδαμε πώς η θεωρία του ζωτικού χώρου μετατράπηκε σε πράξη μέσα από την περικύκλωση και την εσωτερική αποσταθεροποίηση. Όμως, η τραγωδία είχε μόλις ξεκινήσει. Μετά το 2014, η Ανατολική Ουκρανία θα βυθιζόταν σε έναν αιματηρό πόλεμο, ενώ οι διπλωματικές προσπάθειες θα αποδεικνύονταν ένας ελιγμός για την προετοιμασία της τελικής σύγκρουσης.

Στο επόμενο μέρος, θα αναλύσουμε την οδυνηρή οκταετία 2015-2021, το τέλμα των Συμφωνιών του Μινσκ και τον διωγμό των πληθυσμών που αποτέλεσε την αφορμή για την «ειδική επιχείρηση» που άλλαξε τον κόσμο μας.

Διαβάστε το Μέρος III: Το Τέλμα του Μινσκ και ο Διωγμός στην Ανατολή.

#ουκρανία #ρωσία #γεωπολιτική #ιστορία #νατο #περικύκλωση #maidan #2014