Μέρος Α΄

Η άλωση της Πολιτικής από το ιδιωτικό συμφέρον

Εισαγωγή

Κάθε ιστορική παρακμή ξεκινά αθόρυβα. Δεν εμφανίζεται με τυμπανοκρουσίες· εισέρχεται σταδιακά, σχεδόν ανεπαίσθητα, μέσα από μικρές μετατοπίσεις νοήματος.

Στη σύγχρονη Δύση —και ιδίως στις χώρες που αυτοπροσδιορίζονται ως ώριμες δημοκρατίες— συντελείται μια τέτοια μετατόπιση. Η πολιτική, που ιστορικά νοηματοδοτήθηκε ως λειτούργημα, ως ευθύνη απέναντι στο κοινό, ως διαχείριση του συλλογικού πεπρωμένου, μετατρέπεται ολοένα και περισσότερο σε πεδίο ιδιωτικής αξιοποίησης.

Δεν πρόκειται απλώς για φαινόμενα διαφθοράς.
Πρόκειται για βαθύτερη αλλαγή παραδείγματος.

Η έννοια του Πολίτη —του ανθρώπου που αισθάνεται συνυπεύθυνος για την πορεία της κοινότητας— υποχωρεί. Στη θέση της αναδύεται ο Ιδιώτης: ο άνθρωπος που εισέρχεται στον δημόσιο χώρο χωρίς να αποβάλει τη λογική της αγοράς.

Η πολιτική δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως χώρος προσφοράς, αλλά ως χώρος επένδυσης.

1. Πολίτης και Ιδιώτης: Δύο διαφορετικές κοσμοθεωρίες

Στην κλασική πολιτική σκέψη, ο Πολίτης δεν είναι απλώς κάτοικος ενός κράτους. Είναι φορέας ευθύνης. Η συμμετοχή του στα κοινά δεν αποσκοπεί σε προσωπικό όφελος, αλλά στη διατήρηση και βελτίωση της συλλογικής ζωής.

Η πολιτική, υπό αυτό το πρίσμα, είναι η τέχνη της διαχείρισης του κοινού αγαθού.

Ο Ιδιώτης, αντιθέτως, λειτουργεί με διαφορετικό αξιακό κώδικα. Η επιτυχία μετριέται σε ατομική απόδοση, σε οικονομική ισχύ, σε προσωπική ανέλιξη. Αυτή η λογική είναι απολύτως θεμιτή στον χώρο της αγοράς. Εκεί, ο ανταγωνισμός και το κέρδος αποτελούν κινητήριες δυνάμεις.

Το πρόβλημα γεννάται όταν η λογική αυτή μεταφέρεται αυτούσια στον χώρο της εξουσίας.

Όταν ο επιχειρηματικός τρόπος σκέψης κυριαρχεί στην πολιτική, το κράτος παύει να είναι κοινότητα· μετατρέπεται σε δομή διαχείρισης πόρων. Οι θεσμοί παύουν να είναι μηχανισμοί προστασίας του συνόλου· γίνονται εργαλεία στρατηγικής επιρροής.

Η μετάβαση αυτή δεν έγινε απότομα. Προέκυψε σταδιακά, μέσα από την ενίσχυση του ατομικισμού ως κυρίαρχης πολιτισμικής αξίας.

2. Η πολιτισμική στροφή προς τον ατομικισμό

Η Δύση του 20ού και 21ου αιώνα οικοδόμησε τον εαυτό της πάνω στην απελευθέρωση του ατόμου. Η προσωπική αυτονομία, η επιχειρηματικότητα, η ιδιωτική πρωτοβουλία αναδείχθηκαν —και δικαίως— σε βασικούς πυλώνες προόδου.

Ωστόσο, κάθε αξία, όταν απολυτοποιείται, μετατρέπεται σε πρόβλημα.

Η διαρκής προβολή του «εγώ» εις βάρος του «εμείς» οδήγησε σε μια σταδιακή αποσύνδεση του ατόμου από το συλλογικό σώμα. Το κοινό συμφέρον έπαψε να αποτελεί αυτονόητο σημείο αναφοράς. Η κοινωνία άρχισε να αντιμετωπίζεται ως άθροισμα ιδιωτικών επιδιώξεων.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, δεν είναι παράδοξο που η πολιτική άρχισε να ερμηνεύεται με όρους επιχειρηματικούς. Αν όλα είναι διαπραγμάτευση και ανταλλαγή, τότε και η εξουσία γίνεται αντικείμενο στρατηγικής αξιοποίησης.

Η έννοια της θυσίας για το σύνολο φαντάζει ξεπερασμένη.
Η έννοια της αποστολής αντικαθίσταται από την έννοια της καριέρας.

3. Η οικονομική εισβολή στην πολιτική

Η είσοδος επιχειρηματικών συμφερόντων στον χώρο της εξουσίας δεν είναι καινούργιο φαινόμενο. Εκείνο που διαφοροποιεί τη σημερινή εποχή είναι η θεσμική του κανονικοποίηση.

Οι εκλογικές διαδικασίες εξαρτώνται ολοένα και περισσότερο από χρηματοδοτήσεις.
Οι νομοθετικές παρεμβάσεις επηρεάζονται από οργανωμένα λόμπι.
Οι πολιτικές αποφάσεις διαμορφώνονται σε διαρκή διαπραγμάτευση με οικονομικά κέντρα.

Δεν πρόκειται απαραίτητα για παράνομες πρακτικές. Συχνά είναι απολύτως νόμιμες. Ακριβώς εκεί έγκειται το πρόβλημα: η μετατροπή της επιρροής σε κανονικότητα.

Όταν η πολιτική εξαρτάται από οικονομικούς μηχανισμούς, η ιεράρχηση των προτεραιοτήτων μεταβάλλεται. Το ερώτημα δεν είναι πλέον «τι ωφελεί τη χώρα μακροπρόθεσμα», αλλά «τι είναι διαχειρίσιμο εντός των ισορροπιών ισχύος».

Το κράτος αρχίζει να λειτουργεί ως ρυθμιστής ανταγωνιστικών συμφερόντων, όχι ως φορέας οράματος.

4. Η διάβρωση της εμπιστοσύνης

Η πιο σοβαρή συνέπεια αυτής της μετάλλαξης δεν είναι οικονομική. Είναι θεσμική και ηθική.

Όταν οι πολίτες αντιλαμβάνονται ότι η πολιτική δεν υπηρετεί το κοινό, αλλά ιδιωτικές στρατηγικές, η εμπιστοσύνη διαβρώνεται.

Η συμμετοχή μειώνεται.
Η αποχή αυξάνεται.
Ο κυνισμός γίνεται κυρίαρχη στάση.

Η δημοκρατία, όμως, δεν λειτουργεί χωρίς εμπιστοσύνη. Δεν αρκεί η τυπική ύπαρξη εκλογών. Απαιτείται η πίστη ότι οι θεσμοί έχουν νόημα.

Όταν αυτή η πίστη αποδυναμώνεται, ανοίγει ο δρόμος για περαιτέρω υποβάθμιση. Η πολιτική παύει να θεωρείται πεδίο συλλογικής ευθύνης και αντιμετωπίζεται ως χώρος επαγγελματικής διαχείρισης από ειδικούς.

Εδώ βρίσκεται η γέφυρα προς το επόμενο μέρος της σειράς.

5. Από τη λογική της επένδυσης στη λογική του επαγγέλματος

Όταν η πολιτική νοηματοδοτείται ως ευκαιρία και όχι ως αποστολή, η επόμενη φυσική εξέλιξη είναι η μονιμοποίηση.

Αν η εξουσία παράγει κύρος, δίκτυα και επιρροή, τότε αποκτά αξία διατήρησης.
Αν η παραμονή σε θέσεις ισχύος ενισχύει προσωπικές στρατηγικές, τότε η πολιτική μετατρέπεται σε επαγγελματική επιλογή.

Η άλωση από το ιδιωτικό συμφέρον δεν είναι το τέλος της διαδρομής. Είναι η αρχή μιας ευρύτερης μεταμόρφωσης, όπου η εξουσία παγιώνεται σε κλειστούς κύκλους.

Αυτό θα εξετάσουμε στο Μέρος Β΄:
Πώς η πολιτική μετατράπηκε από λειτούργημα σε κλειστό επάγγελμα.

Συμπερασματική παρατήρηση

Η κρίση της έννοιας του Πολίτη δεν είναι απλώς πολιτική κρίση. Είναι κρίση ταυτότητας.

Όσο η εξουσία αντιμετωπίζεται ως επένδυση και όχι ως ευθύνη, το συλλογικό σώμα θα αποδυναμώνεται.

Η ανασυγκρότηση δεν μπορεί να ξεκινήσει από τεχνικές βελτιώσεις.
Πρέπει να ξεκινήσει από την επανανοηματοδότηση της πολιτικής.

Και αυτή η συζήτηση μόλις άρχισε.

Η προηγούμενη μίνι σειρά «Ρωσία: Γεωπολιτική Αναδιάταξη και Δύση» (8 μέρη), όπου αναλύεται η μεταβολή ισορροπιών ισχύος και ο ρόλος της Δύσης στο νέο διεθνές περιβάλλον.