fonientos 1

Η Εξέλιξη του Φωνή Εντός

Πένα & Ξίφος

Η Αόρατη Αλυσίδα V — Δικαίωμα ή Ρουσφέτι;

Η Αόρατη Αλυσίδα — Πολίτης με δικαιολογητικά εξυπηρετείται μέσω πολιτικού μεσολαβητή σε δημόσια υπηρεσία.
Όταν ο πολίτης χρειάζεται πολιτικό μεσολαβητή για ένα νόμιμο δικαίωμα, η εξυπηρέτηση κινδυνεύει να μετατραπεί σε εξάρτηση.

🎧 Ακούστε το:👇

Πώς η προσωπική εξυπηρέτηση μπορεί να μετατρέψει τον πολίτη από φορέα δικαιωμάτων σε άνθρωπο εξαρτημένο από την πολιτική επιρροή.

Εισαγωγή

Ένας πολίτης χρειάζεται μια βεβαίωση από δημόσια υπηρεσία. Έχει συγκεντρώσει τα δικαιολογητικά, έχει υποβάλει την αίτησή του και περιμένει.

Οι ημέρες περνούν χωρίς απάντηση.

Κάποιος γνωστός τού προτείνει να επικοινωνήσει με το γραφείο ενός πολιτικού. «Μπορεί να σου λύσει το πρόβλημα», του λέει.

Ο πολίτης διστάζει, αλλά τελικά τηλεφωνεί.

Λίγες ημέρες αργότερα, η υπόθεσή του τακτοποιείται.

Ανακουφισμένος, αισθάνεται την ανάγκη να ευχαριστήσει εκείνον που μεσολάβησε.

Ας σταθούμε, όμως, σε μια λεπτομέρεια.

Ο άνθρωπος αυτός ζήτησε κάτι που δικαιούνταν ή έλαβε μια προσωπική χάρη;

Εάν πληρούσε όλες τις νόμιμες προϋποθέσεις, γιατί χρειάστηκε παρέμβαση; Και αν η διαδικασία επιταχύνθηκε λόγω της παρέμβασης, τι συνέβη με τις αιτήσεις των υπόλοιπων πολιτών;

Στο 4ο επεισόδιο της «Αόρατης Αλυσίδας» εξετάσαμε πώς η πολιτεία εκπαιδεύει τον πολίτη μέσα από την καθημερινή λειτουργία των θεσμών.

Τώρα θα εξετάσουμε πώς μπορεί να δημιουργηθεί ένας διαφορετικός δεσμός.

Ο δεσμός της προσωπικής εξάρτησης.

Το δικαίωμα δεν χρειάζεται ευεργέτη

Σε μια οργανωμένη δημοκρατική πολιτεία, τα δικαιώματα δεν απονέμονται ανάλογα με τις γνωριμίες του πολίτη.

Ο εργαζόμενος δικαιούται την εφαρμογή της εργατικής νομοθεσίας. Ο ασφαλισμένος δικαιούται τις παροχές που προβλέπει ο νόμος. Ο υποψήφιος για μια δημόσια θέση δικαιούται να αξιολογηθεί με τα ίδια κριτήρια που ισχύουν για όλους.

Βεβαίως, κάθε δικαίωμα συνοδεύεται από συγκεκριμένες νόμιμες προϋποθέσεις.

Αν αυτές πληρούνται, η διοίκηση οφείλει να εφαρμόσει τον νόμο.

Δεν προσφέρει χάρη.

Εκτελεί το καθήκον της.

Η διάκριση αυτή έχει τεράστια σημασία.

Όταν ο πολίτης αντιμετωπίζει μια νόμιμη παροχή ως προσωπικό δώρο ενός πολιτικού, αλλάζει σταδιακά ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβάνεται τη σχέση του με το κράτος.

Αντί να αναρωτιέται αν η διοίκηση εφαρμόζει σωστά τον νόμο, μπορεί να αισθάνεται υποχρεωμένος απέναντι στο πρόσωπο που τον εξυπηρέτησε.

Και εκεί αρχίζει να δημιουργείται ένα διαφορετικό είδος σχέσης.

Μια σχέση που δεν στηρίζεται αποκλειστικά σε δικαιώματα και υποχρεώσεις, αλλά στην προσωπική ευγνωμοσύνη και στην προσδοκία μελλοντικής εξυπηρέτησης.

Από την προσωπική γνωριμία στην πελατειακή σχέση

Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι.

Δεν αποτελεί κάθε ανθρώπινη βοήθεια ρουσφέτι.

Ένας βουλευτής που ενημερώνει έναν πολίτη για τα δικαιώματά του ή ζητά από μια υπηρεσία να εξηγήσει μια αδικαιολόγητη καθυστέρηση δεν ενεργεί αυτομάτως παράνομα.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η πολιτική επιρροή χρησιμοποιείται για να εξασφαλιστεί προνομιακή μεταχείριση, παράκαμψη διαδικασιών ή ωφέλεια που δεν θα ήταν διαθέσιμη με τους ίδιους όρους σε οποιονδήποτε άλλο πολίτη.

Ακόμη σοβαρότερο γίνεται όταν η εξυπηρέτηση συνδέεται με προσδοκία πολιτικής υποστήριξης.

Εδώ συναντάμε την έννοια του πελατειακού συστήματος.

Ο πολιτικός ή ο μεσολαβητής εμφανίζεται ως πρόσωπο που μπορεί να ανοίξει πόρτες. Ο πολίτης προσβλέπει στην παρέμβασή του. Και η σχέση ενδέχεται να συντηρείται μέσα από αμοιβαίες προσδοκίες.

Δεν απαιτείται πάντοτε ρητή συμφωνία.

Κανείς δεν χρειάζεται να πει ανοιχτά «σε εξυπηρετώ για να με ψηφίσεις».

Μπορεί να αρκεί η αίσθηση ότι κάποιος βοήθησε και ότι η βοήθεια αυτή δημιουργεί μια υποχρέωση.

Έτσι, μια σχέση που κανονικά πρέπει να διέπεται από απρόσωπους κανόνες μπορεί να μετατραπεί σε προσωπική εξάρτηση.

Η Αόρατη Αλυσίδα — Πολίτης ανταλλάσσει χειραψία με πολιτικό μεσολαβητή, ενώ συμβολικά νήματα αποδίδουν την προσωπική εξάρτηση.
Μια προσωπική εξυπηρέτηση μπορεί να τελειώνει σε λίγα λεπτά. Η αίσθηση υποχρέωσης μπορεί να διαρκεί πολύ περισσότερο.

Το ρουσφέτι δεν γεννήθηκε με τη Μεταπολίτευση

Θα ήταν ιστορικά λανθασμένο να ισχυριστούμε ότι το πελατειακό σύστημα εμφανίστηκε στην Ελλάδα μετά το 1974.

Οι ρίζες του είναι πολύ παλαιότερες.

Ήδη από τη συγκρότηση του νεότερου ελληνικού κράτους, οι προσωπικές σχέσεις, οι τοπικοί παράγοντες και τα πολιτικά δίκτυα διαδραμάτιζαν σημαντικό ρόλο στη διανομή κρατικών θέσεων, πόρων και εξυπηρετήσεων.

Η ανάπτυξη των πολιτικών κομμάτων, η επέκταση της κρατικής διοίκησης και η σημασία της δημόσιας απασχόλησης έδωσαν στο φαινόμενο διαφορετικές μορφές ανά ιστορική περίοδο.

Μετά τη Μεταπολίτευση, η μαζική πολιτική συμμετοχή, η ανάπτυξη των κομματικών οργανώσεων και οι μεταβολές στη λειτουργία του κράτους δημιούργησαν νέες συνθήκες.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε πρόσληψη ή κοινωνική παροχή της περιόδου υπήρξε πελατειακή.

Σημαίνει, όμως, ότι πρέπει να εξετάσουμε εάν η κατανομή των δημόσιων πόρων γινόταν πάντοτε με αντικειμενικά κριτήρια ή επηρεαζόταν από κομματικές και προσωπικές σχέσεις.

Η επιστημονική έρευνα έχει ασχοληθεί εκτενώς με το ζήτημα.

Οι πολιτικοί επιστήμονες Τάκης Παππάς και Ζήνα Ασημακοπούλου εξέτασαν τη λειτουργία της κομματικής πατρωνίας στην Ελλάδα, αναδεικνύοντας πώς κρατικοί πόροι και θέσεις μπορούσαν να χρησιμοποιούνται για την ανάπτυξη προσωπικών και κομματικών δικτύων επιρροής.

Η ιστορική διαδρομή έχει, λοιπόν, σημασία.

Όταν ένας μηχανισμός λειτουργεί επί δεκαετίες, δεν αρκεί η αλλαγή κυβέρνησης για να εξαφανιστεί. Χρειάζεται να αλλάξουν οι κανόνες και τα κίνητρα που τον συντηρούν.

Ποιος πληρώνει το κόστος της εξυπηρέτησης;

Ας επιστρέψουμε στο παράδειγμα της δημόσιας υπηρεσίας.

Αν ένας πολίτης εξυπηρετηθεί κατά προτεραιότητα επειδή διαθέτει πολιτική γνωριμία, κάποιος άλλος ενδέχεται να περιμένει περισσότερο.

Αν μια θέση εργασίας καταληφθεί με κριτήριο την προσωπική σχέση και όχι τα προβλεπόμενα προσόντα, ένας άλλος υποψήφιος μπορεί να στερηθεί μια δίκαιη ευκαιρία.

Αν μια δημόσια χρηματοδότηση κατευθυνθεί με αδιαφανή κριτήρια, υπάρχει κίνδυνος να μη φτάσει εκεί όπου θα προσέφερε το μεγαλύτερο όφελος.

Το κόστος, συνεπώς, δεν περιορίζεται στη δυσαρέσκεια ορισμένων πολιτών.

Μπορεί να επηρεάζει την αποτελεσματικότητα της διοίκησης, τη σωστή κατανομή των διαθέσιμων πόρων και την εμπιστοσύνη στην πολιτεία.

Και υπάρχει μια ακόμη σοβαρή συνέπεια.

Όταν οι πολίτες θεωρούν ότι οι προσωπικές γνωριμίες είναι απαραίτητες, αποκτούν ισχυρό κίνητρο να αναζητούν και οι ίδιοι κάποιον με επιρροή.

Έτσι, ακόμη και άνθρωποι που διαφωνούν με το ρουσφέτι μπορεί να αισθανθούν ότι πρέπει να χρησιμοποιήσουν τον ίδιο μηχανισμό για να μη βρεθούν σε μειονεκτική θέση.

Αυτό ακριβώς κάνει το πρόβλημα δύσκολο.

Δεν συντηρείται μόνο από εκείνους που ωφελούνται.

Μπορεί να συντηρείται και από τον φόβο εκείνων που πιστεύουν ότι διαφορετικά θα αδικηθούν.

Η διοικητική αδυναμία γίνεται πολιτικό πλεονέκτημα

Εδώ βρίσκεται ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της συζήτησης.

Ας υποθέσουμε ότι μια δημόσια διαδικασία είναι περίπλοκη, χρονοβόρα και δυσνόητη.

Ο πολίτης δεν γνωρίζει ποια υπηρεσία είναι αρμόδια. Δεν ενημερώνεται επαρκώς για την εξέλιξη της αίτησής του. Και δεν διαθέτει αποτελεσματικό τρόπο να αντιμετωπίσει μια αδικαιολόγητη καθυστέρηση.

Σε αυτό το περιβάλλον, η παρέμβαση κάποιου με πολιτική επιρροή αποκτά ιδιαίτερη αξία.

Ο μεσολαβητής εμφανίζεται ως εκείνος που μπορεί να λύσει ένα πρόβλημα το οποίο η ίδια η διοίκηση όφειλε να είχε ήδη αντιμετωπίσει.

Εδώ γεννιέται ένα κρίσιμο ερώτημα.

Εάν οι δημόσιες υπηρεσίες λειτουργούσαν γρήγορα, με διαφάνεια και σαφείς διαδικασίες, πόση αξία θα είχε η πολιτική μεσολάβηση;

Σε έκθεσή του για την ελληνική κεντρική διοίκηση, ο ΟΟΣΑ είχε επισημάνει ήδη από το 2011 ότι η πολυπλοκότητα του νομικού πλαισίου, οι αδυναμίες ελέγχου και τα προβλήματα διαχείρισης ανθρώπινου δυναμικού δημιουργούσαν συνθήκες που διευκόλυναν τις πελατειακές πρακτικές.

Πηγή: ΟΟΣΑ — Greece: Review of the Central Administration.

Πρόκειται για ιστορική διάγνωση συγκεκριμένης περιόδου, όχι για αυτόματη περιγραφή κάθε σημερινής δημόσιας υπηρεσίας.

Το ζήτημα, όμως, παραμένει ουσιαστικό: όταν η διοίκηση λειτουργεί σωστά, περιορίζεται η ανάγκη για προσωπικούς μεσολαβητές.

Η ψηφιακή εξυπηρέτηση αλλάζει τους κανόνες;

Τα τελευταία χρόνια, πολλές δημόσιες διαδικασίες στην Ελλάδα πραγματοποιούνται ηλεκτρονικά.

Ο πολίτης μπορεί να εκδώσει πιστοποιητικά, να υποβάλει αιτήσεις και να διεκπεραιώσει υποθέσεις χωρίς φυσική παρουσία σε μια υπηρεσία.

Η εξέλιξη αυτή μπορεί να περιορίσει τις ευκαιρίες αυθαίρετης παρέμβασης, ιδιαίτερα όταν η διαδικασία είναι αυτοματοποιημένη και εφαρμόζονται ενιαίοι κανόνες.

Δεν εξαφανίζει, ωστόσο, αυτομάτως κάθε κίνδυνο προνομιακής μεταχείρισης.

Για παράδειγμα, μια ηλεκτρονική αίτηση μπορεί να υποβάλλεται με τον ίδιο τρόπο από όλους, αλλά η τελική αξιολόγησή της να εξακολουθεί να περιλαμβάνει ανθρώπινη κρίση.

Το κρίσιμο δεν είναι μόνο να γίνει μια διαδικασία ψηφιακή.

Είναι να διαθέτει διαφανή κριτήρια, δυνατότητα ελέγχου και αποτελεσματική διαδικασία προσφυγής όταν ο πολίτης θεωρεί ότι αδικήθηκε.

Η τεχνολογία αποτελεί εργαλείο.

Η ισονομία παραμένει υποχρέωση της πολιτείας.

Η ευθύνη του πολιτικού και η θέση του πολίτη

Στο σημείο αυτό χρειάζεται να διακρίνουμε τις ευθύνες.

Ο πολιτικός που διαθέτει πραγματική επιρροή στη δημόσια διοίκηση έχει μεγαλύτερη δυνατότητα να επηρεάσει καταστάσεις από τον πολίτη που εξαρτάται από τη λειτουργία της.

Αυτό σημαίνει και διαφορετικό βάρος ευθύνης.

Όποιος ασκεί δημόσια εξουσία οφείλει να προστατεύει την ισότιμη εφαρμογή των κανόνων και όχι να μετατρέπει την κρατική λειτουργία σε προσωπική πηγή πολιτικής επιρροής.

Από την άλλη πλευρά, ο πολίτης δεν είναι ανεύθυνος για τις επιλογές του.

Όταν επιδιώκει να αποκτήσει αθέμιτο προβάδισμα σε βάρος άλλων, συμβάλλει και ο ίδιος στη συντήρηση μιας άδικης πρακτικής.

Δεν πρέπει, όμως, να συγχέουμε εκείνον που ζητά να εφαρμοστεί ένα δικαίωμά του με εκείνον που επιδιώκει κάτι που δεν δικαιούται.

Η διάκριση αυτή είναι απαραίτητη για να μη μετατρέψουμε την κριτική στο πελατειακό σύστημα σε συλλογική κατηγορία εναντίον των πολιτών.

Και ακριβώς εδώ πρέπει να επιστρέψουμε στην αρχική μας συζήτηση για την παιδεία.

Μπορεί ένας πολίτης να διδαχθεί ότι τα δικαιώματά του προστατεύονται από τον νόμο, αλλά να μεγαλώσει σε ένα περιβάλλον όπου η προσωπική γνωριμία εμφανίζεται ως αποτελεσματικότερη από τη θεσμική διαδικασία.

Τι συμπέρασμα θα βγάλει;

Ότι πρέπει να απαιτεί καλύτερη λειτουργία των θεσμών ή ότι πρέπει να αποκτήσει κι εκείνος έναν ισχυρό προστάτη;

Επίλογος

Το ρουσφέτι δεν είναι απλώς μια προσωπική εξυπηρέτηση που μπορεί να προκαλεί αδικία.

Όταν μετατρέπεται σε συστηματικό τρόπο λειτουργίας, επηρεάζει τη σχέση του πολίτη με την πολιτεία.

Αντικαθιστά σταδιακά την εμπιστοσύνη στον κανόνα με την αναζήτηση προσωπικής επιρροής.

Μπορεί να μετατρέπει την ευγνωμοσύνη σε εξάρτηση και τη δημόσια εξουσία σε μέσο δημιουργίας προσωπικών υποχρεώσεων.

Δεν πρόκειται για φαινόμενο αποκλειστικά ελληνικό ούτε για πρακτική που χαρακτηρίζει κάθε πολιτικό ή κάθε δημόσιο λειτουργό.

Ωστόσο, η μακρά παρουσία του στην ελληνική πολιτική ιστορία καθιστά αναγκαία τη σοβαρή εξέτασή του.

Η αντιμετώπισή του δεν μπορεί να περιοριστεί στην ηθική καταδίκη.

Απαιτεί απλές και διαφανείς διαδικασίες, ουσιαστική αξιοκρατία, ελεγκτικούς μηχανισμούς και πραγματική λογοδοσία.

Απαιτεί, κυρίως, μια διαφορετική σχέση ανάμεσα στον πολίτη και στο κράτος.

Μια σχέση στην οποία ο πολίτης δεν θα χρειάζεται να αισθάνεται ευγνωμοσύνη επειδή κάποιος εφάρμοσε τον νόμο.

Διότι μια δημοκρατία δοκιμάζεται όταν το αυτονόητο δικαίωμα παρουσιάζεται ως προσωπική χάρη.

Και αυτή η διαπίστωση μας οδηγεί στο επόμενο επεισόδιο της «Αόρατης Αλυσίδας».

Όταν οι πολίτες συνηθίζουν να αναζητούν ατομικές λύσεις έξω από τους κοινούς κανόνες, μπορεί η ίδια νοοτροπία να επηρεάζει και τη σχέση τους με τις οικονομικές υποχρεώσεις απέναντι στο κράτος;

Πότε η εξαίρεση γίνεται κανονικότητα και πώς συνδέεται αυτή η συμπεριφορά με την παραοικονομία;

Αυτό θα εξετάσουμε στο έκτο μέρος.

Προτεινόμενες σειρές

Προτεινόμενα άρθρα

Ενδεικτική βιβλιογραφία

Για περαιτέρω μελέτη της πολιτικής πατρωνίας, των πελατειακών σχέσεων και της λειτουργίας της ελληνικής δημόσιας διοίκησης, προτείνονται οι ακόλουθες πηγές:

  1. Pappas, Takis S. & Assimakopoulou, Zina (2012), «Party Patronage in Greece: Political Entrepreneurship in a Party Patronage Democracy». Μελέτη για τους μηχανισμούς πολιτικής πατρωνίας και την αξιοποίηση κρατικών πόρων για την ανάπτυξη προσωπικών και κομματικών δικτύων επιρροής. Oxford Academic.
  2. ΟΟΣΑ (2011), Greece: Review of the Central Administration. Έκθεση για τις διοικητικές αδυναμίες, τη διαχείριση ανθρώπινου δυναμικού, τη διαφάνεια και τις δυσλειτουργίες της ελληνικής κεντρικής διοίκησης. Επίσημη έκδοση ΟΟΣΑ.
  3. Ευρωπαϊκή Επιτροπή (2022), Public Administration Reforms in Greece during the Economic Adjustment Programmes. Ανάλυση των προβλημάτων της δημόσιας διοίκησης και των μεταρρυθμιστικών παρεμβάσεων κατά την περίοδο των προγραμμάτων οικονομικής προσαρμογής. Μελέτη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Μουσική επένδυση ηχητικού άρθρου:

Music: Ignis by Scott Buckley https://www.scottbuckley.com.au/
License: Creative Commons — Attribution 4.0 International — CC BY 4.0
Free Download / Stream: https://links.al/3Pb
Music promoted by Audio Library: https://links.al/youtube

#Αόρατη_Αλυσίδα #Ρουσφέτι #Αξιοκρατία #Δικαιώματα #Πολίτης #Διαφάνεια #Φωνή_Εντός

Ο Ευάγγελος Αθανασιάδης είναι Συνταγματάρχης ε.α. και Διαχειριστής – Αρθρογράφος της ιστοσελίδας
 fonientos.com Πένα & Ξίφος

Αν το βρήκατε ενδιαφέρον και σας έδωσε τροφή για σκέψη, μπορείτε να το κοινοποιήσετε.

Facebook
LinkedIn
X
Telegram
WhatsApp
Tumblr

Η σκέψη μοιράζεται, δεν αντιγράφεται. Αναφορά στην πηγή είναι πράξη σεβασμού.

Όταν ανεβαίνει νέο άρθρο, έρχεται στο mail σου

“Σημαντικό: Μετά την εγγραφή σας, ελέγξτε τα Εισερχόμενά σας για το email επιβεβαίωσης.
Αν δεν το βρείτε, παρακαλούμε ρίξτε μια ματιά και στον φάκελο των Ανεπιθύμητων (Spam).”

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *