🎧 Ακούστε το:👇
Όταν το σχολείο δίνει τίτλους σπουδών, αλλά η κοινωνία χρειάζεται ανθρώπους που γνωρίζουν, σκέφτονται, κρίνουν και αναλαμβάνουν ευθύνη.
Εισαγωγή
Ένα παιδί τελειώνει το σχολείο. Παίρνει το απολυτήριό του, συνεχίζει ενδεχομένως στο πανεπιστήμιο και κάποια στιγμή βγαίνει στην κοινωνία αναζητώντας εργασία και μια αξιοπρεπή ζωή.
Προηγούμενο Άρθρο: Η Αόρατη Αλυσίδα Ι — Από το Αιγαίο στο μεροκάματο
Έχει περάσει πολλά χρόνια μέσα σε αίθουσες διδασκαλίας. Έχει εξεταστεί σε δεκάδες μαθήματα, έχει αποστηθίσει εκατοντάδες σελίδες και έχει συγκεντρώσει βαθμούς.
Μπορεί όμως να κατανοήσει ένα σύνθετο κείμενο; Να αξιολογήσει μια πληροφορία; Να ξεχωρίσει το γεγονός από την προσωπική γνώμη; Να αντιληφθεί πότε κάποιος επιχειρεί να τον παραπλανήσει;
Και, κυρίως, έχει αποκτήσει τα εφόδια για να λειτουργήσει ως υπεύθυνος και ανεξάρτητος πολίτης;
Αυτά τα ερωτήματα μας οδηγούν στον δεύτερο κρίκο της σειράς «Η Αόρατη Αλυσίδα».
Στην παιδεία. Όχι απλώς ως σχολική διαδικασία, αλλά ως θεμέλιο της κοινωνίας και της πολιτείας.
Εκπαίδευση και παιδεία: Μια διαφορά που συχνά ξεχνάμε
Η εκπαίδευση μεταδίδει γνώσεις και καλλιεργεί δεξιότητες. Μαθαίνει στον άνθρωπο να διαβάζει, να γράφει, να υπολογίζει, να χρησιμοποιεί εργαλεία και να ασκεί ένα επάγγελμα.
Η παιδεία περιλαμβάνει όλα αυτά, αλλά προχωρά βαθύτερα.
Καλλιεργεί την κρίση, την υπευθυνότητα, τη δυνατότητα συνεργασίας, τον σεβασμό προς τους άλλους και την ικανότητα να αναγνωρίζουμε τις συνέπειες των πράξεών μας.
Ένας εξαιρετικός επιστήμονας μπορεί να διαθέτει υψηλή επαγγελματική κατάρτιση και ταυτόχρονα να επιδεικνύει απαράδεκτη κοινωνική συμπεριφορά.
Αντίστοιχα, ένας άνθρωπος που δεν φοίτησε στο πανεπιστήμιο μπορεί να διαθέτει αξιόλογη μόρφωση, ορθή κρίση και βαθιά συναίσθηση του καθήκοντος.
Το πτυχίο πιστοποιεί συγκεκριμένες σπουδές. Δεν πιστοποιεί αυτομάτως ούτε το ήθος ούτε την ικανότητα του ανθρώπου να αντιμετωπίζει κριτικά την πραγματικότητα.
Εδώ βρίσκεται μια ουσιαστική διαφορά.
Μια κοινωνία δεν χρειάζεται μόνο ανθρώπους που γνωρίζουν πώς να κάνουν μια δουλειά. Χρειάζεται ανθρώπους που κατανοούν γιατί την κάνουν, ποιους επηρεάζουν και ποιες ευθύνες αναλαμβάνουν.
Τι δείχνουν οι πραγματικές επιδόσεις των μαθητών;
Η ποιότητα της εκπαίδευσης δεν μπορεί να κρίνεται αποκλειστικά από τον αριθμό των απολυτηρίων ή των πανεπιστημιακών πτυχίων.
Χρειάζεται να εξετάσουμε τι πραγματικά μπορούν να κάνουν οι μαθητές με τις γνώσεις τους.
Το διεθνές πρόγραμμα PISA του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης, γνωστού ως ΟΟΣΑ, αξιολογεί μαθητές ηλικίας περίπου δεκαπέντε ετών.
Δεν εξετάζει μόνο αν θυμούνται όσα διδάχθηκαν. Εξετάζει και κατά πόσο μπορούν να αξιοποιούν τις γνώσεις τους για την αντιμετώπιση πρακτικών προβλημάτων.
Τα αποτελέσματα του 2022 για την Ελλάδα προκαλούν σοβαρό προβληματισμό.
Το 47% των μαθητών που συμμετείχαν δεν έφτασε στο βασικό επίπεδο επάρκειας στα μαθηματικά. Στην κατανόηση γραπτού λόγου το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 38%, ενώ στις φυσικές επιστήμες 37%.
Με άλλα λόγια, ένα σημαντικό μέρος των δεκαπεντάχρονων αντιμετώπιζε δυσκολίες σε βασικές ικανότητες που χρειάζονται και έξω από το σχολείο.
Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι, σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, οι μέσες ελληνικές επιδόσεις το 2022 ήταν χαμηλότερες από εκείνες του 2018 και στις τρεις περιοχές αξιολόγησης.
Πηγή: ΟΟΣΑ — PISA 2022, Αποτελέσματα για την Ελλάδα.
Αυτά τα στοιχεία δεν σημαίνουν ότι οι νέοι μας στερούνται ευφυΐας ή ικανοτήτων.
Σημαίνουν ότι ένα σημαντικό μέρος του εκπαιδευτικού συστήματος δεν καταφέρνει να εξασφαλίσει σε όλους τις απαραίτητες βασικές γνώσεις.
Και αυτό αποτελεί ζήτημα που απαιτεί απαντήσεις.
Όταν ο βαθμός γίνεται σημαντικότερος από τη γνώση
Ας σκεφτούμε μια συνηθισμένη κατάσταση.
Ένας μαθητής προάγεται στην επόμενη τάξη, παρότι εξακολουθεί να έχει σοβαρά κενά στην κατανόηση της γλώσσας ή στα μαθηματικά.
Την επόμενη χρονιά καλείται να παρακολουθήσει δυσκολότερη ύλη, στηριζόμενος σε γνώσεις που δεν έχει κατακτήσει.
Τα κενά συσσωρεύονται.
Και όσο περνούν τα χρόνια, η προσπάθεια να καλυφθούν γίνεται δυσκολότερη.
Το πρόβλημα δεν λύνεται ούτε με την αδιάκριτη αυστηρότητα ούτε με την εύκολη προαγωγή.
Λύνεται όταν το σχολείο διαπιστώνει έγκαιρα τις αδυναμίες, παρέχει πραγματική υποστήριξη και επιβεβαιώνει ότι ο μαθητής κατέκτησε όσα χρειάζονται για να συνεχίσει.
Τι νόημα έχει ένας καλός βαθμός, αν δεν αντιστοιχεί σε πραγματική γνώση;
Και ποιον εξυπηρετεί ένα εκπαιδευτικό σύστημα που ενδεχομένως παρουσιάζει μια ευνοϊκότερη εικόνα από εκείνη που αποτυπώνουν οι πραγματικές ικανότητες των μαθητών;
Τον μαθητή; Την οικογένεια; Τον εκπαιδευτικό; Ή απλώς τη διαχείριση μιας δύσκολης καθημερινότητας;
Η κριτική σκέψη δεν καλλιεργείται με αποστήθιση
Υπάρχει και μια άλλη πλευρά της εκπαίδευσης, εξίσου σημαντική.
Η ικανότητα να θέτουμε ερωτήματα.
Όταν ο μαθητής συνηθίζει να αναπαράγει μια έτοιμη απάντηση, χωρίς να εξετάζει πώς προέκυψε, μπορεί να πετύχει σε μια εξέταση αλλά να δυσκολευτεί αργότερα να αξιολογήσει μια δημόσια δήλωση ή ένα επιχείρημα.
Ας χρησιμοποιήσουμε ένα απλό παράδειγμα.
Ένας πολιτικός ανακοινώνει ότι το διαθέσιμο εισόδημα των πολιτών αυξήθηκε.
Ο πολίτης που διαθέτει κριτική σκέψη δεν περιορίζεται στο να αποδεχθεί ή να απορρίψει τον ισχυρισμό ανάλογα με το κόμμα που τον διατυπώνει.
Ρωτά: Αυξήθηκε πόσο; Σε ποια χρονική περίοδο; Για ποιους πολίτες; Πόσο αυξήθηκαν ταυτόχρονα οι τιμές; Τι μπορεί να αγοράσει σήμερα ένας εργαζόμενος με τον μισθό του;
Αυτές οι ερωτήσεις δεν απαιτούν πανεπιστημιακό πτυχίο οικονομικών.
Απαιτούν βασικές γνώσεις, κατανόηση των αριθμών και τη συνήθεια να εξετάζουμε όσα μας παρουσιάζονται.
Αυτή είναι μια από τις σημαντικότερες υπηρεσίες που μπορεί να προσφέρει η παιδεία στη δημοκρατία: να βοηθά τον πολίτη να σκέφτεται προτού πιστέψει.
Η παιδεία και η ευθύνη εκείνων που κυβερνούν
Κάθε κυβέρνηση κληρονομεί ένα εκπαιδευτικό σύστημα και αναλαμβάνει την ευθύνη να το συντηρήσει, να το αξιολογήσει και, όπου χρειάζεται, να το βελτιώσει.
Οι αποφάσεις για τα σχολικά προγράμματα, τα βιβλία, την εκπαίδευση των εκπαιδευτικών, την αξιολόγηση, τις εξετάσεις και τη χρηματοδότηση δεν λαμβάνονται από τους μαθητές.
Λαμβάνονται από την πολιτεία.
Επομένως, όταν διαπιστώνονται διαχρονικές αδυναμίες, είναι εύλογο να αναζητούμε την ευθύνη εκείνων που σχεδίασαν και εφάρμοσαν τις αντίστοιχες πολιτικές.
Από το 1974 μέχρι σήμερα, η Ελλάδα γνώρισε διαδοχικές εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις, διαφορετικές κυβερνήσεις και επανειλημμένες αλλαγές στη λειτουργία των σχολείων και των πανεπιστημίων.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι πόσες φορές άλλαξε ένας νόμος.
Είναι τι βελτιώθηκε στην πράξη.
Έγιναν οι μαθητές ικανότεροι να κατανοούν όσα διαβάζουν; Περιορίστηκαν τα μαθησιακά κενά; Καλλιεργήθηκαν περισσότερο η κριτική σκέψη και η προσωπική ευθύνη;
Και όταν τα αποτελέσματα δεν ήταν ικανοποιητικά, ποιος αξιολόγησε τις προηγούμενες αποφάσεις και ποιος ανέλαβε να διορθώσει τις συνέπειες;
Δεν χρειάζεται να προδικάσουμε τις απαντήσεις.
Χρειάζεται όμως να απαιτήσουμε να δοθούν.
Μια κοινωνία εκπαιδεύει ακόμη και έξω από το σχολείο
Η παιδεία δεν καλλιεργείται αποκλειστικά μέσα στην αίθουσα διδασκαλίας.
Ο νέος παρατηρεί πώς λειτουργεί η οικογένεια, πώς αντιμετωπίζεται ο εργαζόμενος, πώς συμπεριφέρονται οι δημόσιοι λειτουργοί και πώς ασκούν την εξουσία οι πολιτικοί.
Βλέπει αν η συνέπεια αναγνωρίζεται, αν οι κανόνες εφαρμόζονται ισότιμα και αν οι παραβάσεις αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο για όλους.
Από αυτές τις εμπειρίες διαμορφώνει τη δική του αντίληψη για το σωστό, το επιτρεπτό και το αναγκαίο.
Μπορεί ένα σχολείο να διδάσκει αξιοκρατία, αλλά η καθημερινή εμπειρία να δημιουργεί στον νέο την εντύπωση ότι η προσωπική γνωριμία αξίζει περισσότερο από την προσπάθεια.
Μπορεί να διδάσκεται η ισότητα απέναντι στον νόμο, ενώ ο ίδιος παρατηρεί διαφορετική μεταχείριση ανθρώπων ανάλογα με την οικονομική ή πολιτική τους ισχύ.
Ποιο μάθημα θα αποδειχθεί ισχυρότερο;
Εκείνο του σχολικού βιβλίου ή εκείνο που επαναλαμβάνεται μπροστά στα μάτια του;
Αυτή η αντίφαση δεν αφορά μόνο την εκπαίδευση.
Αφορά τον τρόπο λειτουργίας ολόκληρης της πολιτείας.
Επίλογος
Η παιδεία δεν αποτελεί μαγική λύση για κάθε κοινωνικό πρόβλημα.
Ακόμη και οι καλύτερα μορφωμένες κοινωνίες αντιμετωπίζουν διαφθορά, ανικανότητα, οικονομικές κρίσεις και κακές πολιτικές αποφάσεις.
Το σημαντικό δεν είναι να εξαφανιστούν ολοκληρωτικά οι ανθρώπινες αδυναμίες. Αυτό δεν είναι ρεαλιστικό.
Το σημαντικό είναι να υπάρχουν αρκετοί άνθρωποι με γνώση, κρίση και υπευθυνότητα, ώστε οι αδυναμίες αυτές να αναγνωρίζονται, να περιορίζονται και να μην καθορίζουν τη λειτουργία της κοινωνίας.
Εκεί βρίσκεται η ιδιαίτερη σημασία της παιδείας.
Δεν προσφέρει μόνο επαγγελματικά εφόδια. Καλλιεργεί την ικανότητα της κοινωνίας να ελέγχει τον εαυτό της.
Και αυτό αφορά εξίσου τον πολίτη που ψηφίζει και τον πολιτικό που αποφασίζει.
Αν λοιπόν θεωρούμε την παιδεία θεμέλιο της πολιτείας, πρέπει να αναρωτηθούμε πόσο ισχυρό παραμένει αυτό το θεμέλιο και ποιοι έχουν την ευθύνη για τη συντήρησή του.
Υπάρχει όμως και ένας ακόμη δεσμός που δεν έχουμε εξετάσει.
Πώς μπορεί ένας πολίτης να κατανοήσει τις αποφάσεις του παρόντος, όταν δεν γνωρίζει επαρκώς τα γεγονότα του παρελθόντος;
Αυτό μας οδηγεί στον επόμενο κρίκο της «Αόρατης Αλυσίδας».
Στην ιστορία. Όχι ως αποστήθιση χρονολογιών, αλλά ως εργαλείο κατανόησης του κόσμου.
Επόμενο:
Προτεινόμενες σειρές:
Η παιδεία και η πολιτική κρίση δεν είναι ανεξάρτητες από τον τρόπο λειτουργίας της πολιτείας και τις αποφάσεις που καθορίζουν το μέλλον της χώρας. Για μια ευρύτερη προσέγγιση, διαβάστε τις σειρές:
- «Γιατί δεν πέφτει η κυβέρνηση;», που εξετάζει τους μηχανισμούς της πολιτικής εξουσίας, και
- «Χρέος και Πόλεμος», που αναλύει τη σύνδεση οικονομικών αποφάσεων, κοινωνικών συνεπειών και εθνικών επιλογών.
Προτεινόμενα άρθρα
Πώς επηρεάζει η παιδεία τη συμπεριφορά μιας κοινωνίας και την ποιότητα της δημοκρατίας; Δύο ακόμη άρθρα της «Πένας και Ξίφους» εξετάζουν διαφορετικές πλευρές αυτού του ερωτήματος:
- «Λαός ή Μάζα; Η λεπτή γραμμή που καθορίζει τη δημοκρατία» και
- «Κοινωνία σε Παρακμή: Το Θέαμα ως Υποκατάστατο Παιδείας».
Ενδεικτική βιβλιογραφία
Για όσους επιθυμούν να εμβαθύνουν στη σχέση παιδείας, εκπαίδευσης και δημοκρατικής συνείδησης, προτείνονται οι ακόλουθες μελέτες και εκδόσεις:
- ΟΟΣΑ (2023), PISA 2022 Results — Country Note: Greece. Επίσημα στοιχεία για τις επιδόσεις των δεκαπεντάχρονων μαθητών στην Ελλάδα, στα μαθηματικά, στην κατανόηση γραπτού λόγου και στις φυσικές επιστήμες. Ανάγνωση της έκθεσης.
- ΟΟΣΑ (2025), Education at a Glance 2025: Greece. Συγκριτικά στοιχεία για το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα, την εκπαιδευτική πορεία και τη σχέση σπουδών και απασχόλησης. Ανάγνωση της έκθεσης.
- John Dewey (1916), Democracy and Education. Κλασικό έργο της φιλοσοφίας της εκπαίδευσης, για τη σχέση μάθησης, κοινωνικής εμπειρίας και δημοκρατικής ζωής. Στοιχεία της έκδοσης.
- Martha C. Nussbaum (2010), Not for Profit: Why Democracy Needs the Humanities. Μελέτη για τη σημασία της κριτικής σκέψης, της ανθρωπιστικής παιδείας και της καλλιέργειας υπεύθυνων δημοκρατικών πολιτών. Παρουσίαση του βιβλίου.
Μουσική επένδυση ηχητικού άρθρου:
Music: Ignis by Scott Buckley https://www.scottbuckley.com.au/
License: Creative Commons — Attribution 4.0 International — CC BY 4.0
Free Download / Stream: https://links.al/3Pb
Music promoted by Audio Library: https://links.al/youtube
#Αόρατη_Αλυσίδα #Παιδεία #Εκπαίδευση #Κριτική_Σκέψη #Ελληνικό_Σχολείο #Πολίτης #Φωνή_Εντός
