Πώς οι επιλογές πολιτικών και κοινωνίας περιόρισαν την ελευθερία κινήσεων της χώρας

Διαβάστε το προηγούμενο άρθρο της σειράς: Χρέος και Πόλεμος – Μέρος Β΄: Η Εξαγωγή της Κρίσης

I. Το 2010 Δεν Ήρθε από το Πουθενά

Οι εθνικές κρίσεις σπάνια γεννιούνται μέσα σε μία νύχτα.

Το 2010 δεν ήταν ένα ατύχημα που συνέβη ξαφνικά στην Ελλάδα. Ήταν η στιγμή κατά την οποία ένα μοντέλο δεκαετιών έφτασε στα όριά του.

Υψηλά δημοσιονομικά ελλείμματα, εξάρτηση από εξωτερικό δανεισμό, αδύναμη ανταγωνιστικότητα, προβλήματα ελέγχου των δημόσιων δαπανών και σοβαρές αδυναμίες στη δημοσιονομική πληροφόρηση είχαν συσσωρεύσει ένα πρόβλημα που η διεθνής χρηματοπιστωτική κρίση απλώς έκανε αδύνατο να κρυφτεί περισσότερο.

Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο κατέγραφε το 2010 ότι η Ελλάδα είχε εισέλθει στην κρίση με «βαθιές ευπάθειες»: υψηλά ελλείμματα, εξάρτηση από ξένο δανεισμό, απώλεια ανταγωνιστικότητας και δημόσιο χρέος που είχε ξεπεράσει το 115% του ΑΕΠ στο τέλος του 2009. Το δημοσιονομικό έλλειμμα είχε εκτιναχθεί στο 13,6% του ΑΕΠ.

Αυτό είναι το πρώτο σημείο στο οποίο χρειάζεται ειλικρίνεια.

• Δεν μας οδήγησε στο 2010 ένας άνθρωπος, μία κυβέρνηση ή μία τετραετία.

Μας οδήγησε μια μακρά συσσώρευση επιλογών.

Και αυτό κάνει το πρόβλημα δυσκολότερο.

Γιατί όταν η ευθύνη διαχέεται σε δεκαετίες, γίνεται πολύ εύκολο να ισχυρίζεται ο καθένας ότι ευθύνεται κάποιος άλλος.

II. Οι Πολιτικές Ευθύνες

Η πρώτη ευθύνη ανήκει αναμφίβολα σε εκείνους που κυβερνούν.

Η κυβέρνηση δεν εκλέγεται για να ακολουθεί απλώς την κοινωνική επιθυμία. Εκλέγεται και για να γνωρίζει πότε μια επιθυμία δεν μπορεί να χρηματοδοτηθεί, πότε μια πολιτική επιλογή μεταφέρει δυσβάσταχτο κόστος στο μέλλον και πότε η πρόσκαιρη δημοτικότητα συγκρούεται με το μακροχρόνιο συμφέρον της χώρας.

Εκεί ακριβώς δοκιμάζεται η πολιτική ηγεσία.

Το πρόβλημα της Μεταπολίτευσης δεν χρειάζεται να περιγραφεί με θεωρίες συνωμοσίας ούτε με την εύκολη υπόθεση ότι κάποιοι επιδίωξαν συνειδητά την καταστροφή της οικονομίας.

Η πραγματικότητα είναι αρκετά αυστηρή από μόνη της.

Μπορείτε να τη θυμηθείτε εδώ:
ΕΛΛΑΔΑ 1974–2025: Η ΜΑΥΡΗ ΒΙΒΛΟΣ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΥΤΟΧΕΙΡΙΑΣ
και εδώ:
ΔΙΕΘΝΕΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ 1974 – 2025: Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΣΚΑΚΙΕΡΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΙΟΝΙ

Για πολλά χρόνια, το πολιτικό σύστημα επέτρεψε να διευρυνθεί η απόσταση ανάμεσα σε αυτά που το κράτος υποσχόταν και σε αυτά που η πραγματική οικονομία μπορούσε να στηρίξει:

• Δημόσιες δαπάνες χωρίς αντίστοιχη παραγωγική βάση.
• Φορολογική πολιτική χωρίς επαρκή φορολογική συμμόρφωση.
• Κρατικές λειτουργίες με ανεπαρκή αξιολόγηση κόστους.
• Μεταρρυθμίσεις που αναβάλλονταν επειδή προκαλούσαν πολιτική φθορά.
• Και, πάνω από όλα, μια διαρκής μετάθεση δύσκολων αποφάσεων στο μέλλον.

Το μέλλον όμως κάποια στιγμή έφτασε.

Το 2010 ήταν ακριβώς αυτή η στιγμή.

III. Η Εύκολη Δικαιολογία: «Δεν Γνωρίζαμε»

Εδώ χρειάζεται ακόμη μεγαλύτερη αυστηρότητα.

Ένα κράτος μπορεί να κάνει λάθος.

Μια κυβέρνηση μπορεί να εκτιμήσει λανθασμένα μια οικονομική συγκυρία.

Αλλά όταν τα προβλήματα επαναλαμβάνονται επί δεκαετίες, η άγνοια παύει να αποτελεί επαρκή εξήγηση.

Οι κυβερνήσεις διαθέτουν υπουργεία, οικονομικούς συμβούλους, Τράπεζα της Ελλάδος, στατιστικές υπηρεσίες, ευρωπαϊκούς θεσμούς, διεθνείς οργανισμούς και ολόκληρο διοικητικό μηχανισμό.

Η βασική υποχρέωση της πολιτικής ηγεσίας είναι ακριβώς αυτή:

• Να γνωρίζει περισσότερα από τον μέσο πολίτη και να αποφασίζει με μεγαλύτερο χρονικό ορίζοντα από την επόμενη εκλογική αναμέτρηση.

Όταν δεν το κάνει, δεν αρκεί να επικαλείται το μέγεθος της κρίσης.

Η διακυβέρνηση δεν κρίνεται μόνο από το πώς αντιμετωπίζει την κρίση όταν αυτή ξεσπάσει.

Κρίνεται και από το αν είχε αντιληφθεί ότι πλησίαζε.

IV. Όμως Υπάρχει και ο Πολίτης

Εδώ αρχίζει το πιο δύσκολο μέρος της συζήτησης.

Είναι εύκολο να γράψουμε ότι «φταίνε οι πολιτικοί».

Είναι περισσότερο άβολο να αναρωτηθούμε τι ζητούσε επί δεκαετίες η κοινωνία από αυτούς.

Οι πολιτικοί δεν κυβερνούν σε κοινωνικό κενό. Απαντούν:

• Σε προσδοκίες.
• Σε πιέσεις.
• Σε συμφέροντα.
• Σε επαγγελματικές ομάδες
• Σε τοπικές απαιτήσεις
• Και, κυρίως, στις εκλογικές προτιμήσεις των πολιτών.

Αν μια κοινωνία επιβραβεύει διαρκώς τον πολιτικό που υπόσχεται περισσότερα και τιμωρεί εκείνον που εξηγεί ότι κάποια πράγματα έχουν κόστος, το πολιτικό σύστημα μαθαίνει πολύ γρήγορα ποια συμπεριφορά ανταμείβεται.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι πολίτες έχουν την ίδια ευθύνη με εκείνους που λαμβάνουν τις αποφάσεις.

Η ευθύνη της εξουσίας είναι πάντοτε μεγαλύτερη.

Σημαίνει όμως ότι μια δημοκρατία δεν μπορεί να αποσυνδέσει εντελώς την ποιότητα της πολιτικής της τάξης από την ποιότητα των απαιτήσεων της κοινωνίας της.

V. Η Δημοκρατία Δεν Είναι Μόνο Δικαιώματα

Εδώ ίσως βρίσκεται μία από τις βαθύτερες παθογένειες. Συνηθίσαμε:

Να συζητάμε πολύ για όσα πρέπει να μας παρέχει το κράτος.

Λιγότερο συζητήσαμε για το πώς χρηματοδοτούνται.

Θέλουμε:

• Καλύτερη υγεία.
• Καλύτερη παιδεία.
• Υψηλότερες συντάξεις.
• Χαμηλότερους φόρους.
• Ισχυρές Ένοπλες Δυνάμεις.
• Κοινωνική προστασία.
• Υποδομές.
• Φθηνή ενέργεια.

Και όλα αυτά είναι απολύτως θεμιτές απαιτήσεις.

Δεν είναι όμως δωρεάν:

• Κάπου πρέπει να παραχθεί ο πλούτος που θα τα χρηματοδοτήσει.
• Κάπου πρέπει να γίνει η επιλογή ανάμεσα σε προτεραιότητες.
• Κάπου πρέπει να ακουστεί και το δυσάρεστο «όχι».

Η πολιτική ωριμότητα μιας κοινωνίας δεν μετριέται μόνο από το πόσο απαιτητική είναι απέναντι στο κράτος.

Μετριέται και από το αν αποδέχεται ότι κάθε σοβαρή πολιτική επιλογή έχει κόστος.

VI. Η Μεγάλη Ελληνική Αντίφαση

Εδώ εμφανίζεται μια αντίφαση που μας ακολουθεί ακόμη.

Θέλουμε ένα ισχυρό κράτος.
–Αλλά συχνά αντιδρούμε όταν το κράτος προσπαθεί να εφαρμόσει κανόνες που μας αφορούν προσωπικά.

Θέλουμε χαμηλότερο χρέος.
–Αλλά ταυτόχρονα ζητάμε περισσότερες παροχές.

Θέλουμε ισχυρή άμυνα.
–Αλλά σπανίως συζητάμε σοβαρά το μακροχρόνιο οικονομικό κόστος της.

Θέλουμε ανάπτυξη.
–Αλλά η παραγωγική ανασυγκρότηση απαιτεί αλλαγές που έχουν βραχυπρόθεσμο κόστος και συχνά προκαλούν αντιδράσεις.

Θέλουμε πολιτικούς που να μας λένε την αλήθεια.
–Αλλά δεν είμαστε πάντοτε βέβαιο ότι θέλουμε να ακούμε την αλήθεια όταν αυτή είναι δυσάρεστη.

Αυτή είναι η σχέση που πρέπει να αλλάξει.

• Όχι απλώς ο πολιτικός.
• Όχι απλώς ο πολίτης.

Η σχέση ανάμεσά τους.

VII. Δεκαέξι Χρόνια Μετά

Θα ήταν άδικο να αγνοήσουμε ότι η Ελλάδα του 2026 δεν είναι η Ελλάδα του 2010.

Η χώρα έχει επιστρέψει σε δημοσιονομικά πλεονάσματα, η ανεργία έχει μειωθεί σημαντικά και το χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ ακολουθεί καθοδική πορεία.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προβλέπει δημόσιο χρέος 140,7% του ΑΕΠ για το 2026 και 134,4% για το 2027, από 146,1% το 2025.

Στα χαρτιά, αυτή είναι πραγματική πρόοδος.

Στην κοινωνία, όμως, είναι μια ματωμένη πρόοδος.

Επιτεύχθηκε με βίαιες περικοπές.

Με την οικονομική εξάντληση και εξαθλίωση ενός μεγάλου τμήματος των πολιτών.

Και κυρίως, επιτεύχθηκε με μια προκλητική ασυλία:

• Χωρίς καμία απολύτως μείωση στο κόστος λειτουργίας και τις δαπάνες του ίδιου του πολιτικού συστήματος.

Γι’ αυτό, δεν υπάρχει κανένας λόγος εφησυχασμού.

Η ίδια Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξακολουθεί να χαρακτηρίζει τους μεσοπρόθεσμους κινδύνους δημοσιονομικής βιωσιμότητας της Ελλάδας υψηλούς, ακόμη και με πτωτική πορεία του χρέους.

Και αυτό μας φέρνει πίσω στο κεντρικό θέμα αυτής της σειράς.

Το χρέος δεν είναι απλώς λογαριασμός του παρελθόντος.

Είναι περιορισμός του παρόντος.

VIII. Το Κόστος που Δεν Φαίνεται

Όταν μια χώρα χρωστά περισσότερο από το ετήσιο προϊόν που παράγει, το πρόβλημα δεν είναι ότι «αύριο θα χρεοκοπήσει».

Η πραγματική συνέπεια είναι πιο διακριτική.

Κάθε νέα κρίση αντιμετωπίζεται με μικρότερα περιθώρια:

• Μια ενεργειακή κρίση.
• Μια νέα ύφεση.
• Μια υγειονομική ανάγκη.
• Μια μεγάλη φυσική καταστροφή.
• Ή μια ξαφνική απαίτηση για πολύ μεγαλύτερες αμυντικές δαπάνες.

Η χώρα πρέπει πάντοτε να σκέφτεται και τον δημοσιονομικό χώρο.

Αυτό είναι το πραγματικό κόστος του παλιού χρέους:

• Η περιορισμένη ελευθερία επιλογών.

Και όταν η γεωπολιτική κατάσταση επιδεινώνεται, αυτή η περιορισμένη ελευθερία παύει να είναι απλώς οικονομικό ζήτημα.

• Γίνεται εθνικό.

IX. Εθνική Κυριαρχία και Οικονομική Ισχύς

Εδώ απαιτείται μία ακόμη δύσκολη παραδοχή.

Εθνική κυριαρχία δεν σημαίνει μόνο σημαία, σύνορα και Ένοπλες Δυνάμεις.

Σημαίνει και οικονομική δυνατότητα.

• Ένα κράτος που χρειάζεται διαρκώς εξωτερική χρηματοδότηση έχει λιγότερα περιθώρια ελιγμών.
• Ένα κράτος που δεν διαθέτει ισχυρή παραγωγική βάση εξαρτάται περισσότερο από άλλους.
• Ένα κράτος που δεν μπορεί να χρηματοδοτήσει σταθερά την άμυνά του δεν μπορεί να στηρίζει την ασφάλειά του αποκλειστικά στη βούληση.

Η εθνική ισχύς έχει οικονομικό υπόβαθρο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι μια πλούσια χώρα είναι αυτομάτως ισχυρή.
–Σημαίνει όμως ότι μια οικονομικά αδύναμη χώρα θα αναγκάζεται συχνότερα να υπολογίζει τι δεν μπορεί να κάνει.

X. Το Έλλειμμα Συνέχειας

Και εδώ υπάρχει ένα ακόμη ελληνικό πρόβλημα που συχνά περνά απαρατήρητο.

Η χώρα χρειάζεται στρατηγικές που υπερβαίνουν τον εκλογικό κύκλο.

• Δημογραφικό.
• Ενέργεια.
• Άμυνα.
• Παραγωγή.
• Παιδεία.
• Υποδομές.
• Εξωτερική πολιτική.

Κανένα από αυτά δεν μπορεί να σχεδιαστεί σοβαρά σε ορίζοντα τετραετίας.

Απαιτούν δεκαετίες.

Ένα ώριμο κράτος δεν αλλάζει βασική στρατηγική κάθε φορά που αλλάζει κυβέρνηση.

Οι κυβερνήσεις φυσικά έχουν διαφορετικές πολιτικές.

Αυτό είναι η δημοκρατία.

• Αλλά πρέπει να υπάρχουν ορισμένα θεμέλια πάνω στα οποία η χώρα δεν αρχίζει κάθε φορά από την αρχή.
• Η συνέχεια του κράτους είναι μορφή εθνικής ισχύος.

Και η έλλειψή της έχει κόστος που πολλές φορές φαίνεται μόνο όταν έρχεται η κρίση.

XI. Ο Πατριωτισμός της Ευθύνης

Ίσως εδώ χρειάζεται να ξανασκεφτούμε και τη λέξη «πατριωτισμός».

Πατριωτισμός δεν είναι μόνο να απαιτείς από την κυβέρνηση να υπερασπιστεί τα εθνικά συμφέροντα.

Είναι και να δέχεσαι ότι η υπεράσπισή τους απαιτεί κόστος:

• Φόρους.
• Επενδύσεις.
• Παραγωγικότητα.
• Μακροχρόνιο σχεδιασμό.
• Παιδεία.
• Ισχυρούς θεσμούς.

Και ορισμένες φορές περιορισμό της άμεσης ατομικής απαίτησης προς όφελος μιας μεγαλύτερης εθνικής ανάγκης.

Το ίδιο ισχύει για τους πολιτικούς.

• Ο πατριωτισμός της πολιτικής ηγεσίας δεν μετριέται στις δηλώσεις.
• Μετριέται στην ικανότητα να λαμβάνει αποφάσεις των οποίων το αποτέλεσμα μπορεί να φανεί δέκα ή είκοσι χρόνια αργότερα.

XII. Η Ευθύνη Δεν Είναι Ενοχή

Εδώ πρέπει να γίνει μία τελευταία διάκριση.

Η αναζήτηση ευθύνης δεν είναι αναζήτηση ενόχων.

Δεν χρειάζεται να αυτομαστιγωθούμε ως κοινωνία.

Ούτε να θεωρήσουμε ότι όλες οι κυβερνήσεις, όλοι οι πολιτικοί ή όλοι οι πολίτες έκαναν τις ίδιες επιλογές.

Χρειάζεται όμως να αναγνωρίσουμε ένα συλλογικό γεγονός:

Επί πολλά χρόνια η Ελλάδα κατανάλωνε περισσότερο πολιτικό και οικονομικό χώρο από όσο δημιουργούσε.

Και όταν αυτός ο χώρος τελείωσε, το κόστος ήταν βαρύ.

Το σημαντικό σήμερα δεν είναι να ξαναδικάσουμε το 2010.

Είναι να αναρωτηθούμε εάν μάθαμε από αυτό.

XIII. Το Ερώτημα που Δεν Μπορούμε Πια να Αποφύγουμε

Σήμερα η Ελλάδα βρίσκεται σε καλύτερη οικονομική θέση από ό,τι στην αρχή της κρίσης.

Αλλά βρίσκεται και σε πολύ δυσκολότερο διεθνές περιβάλλον:

• Πόλεμος στην ευρωπαϊκή ήπειρο.
• Αστάθεια στη Μέση Ανατολή.
• Ενεργειακή αβεβαιότητα.
• Αυξανόμενες αμυντικές δαπάνες.
• Και μια σχέση με την Τουρκία που απαιτεί σταθερή στρατηγική εγρήγορση χωρίς υπερβολή και χωρίς εφησυχασμό.

Άρα το πρόβλημα αλλάζει μορφή.

Δεν αρκεί πλέον να ρωτάμε:

«Πώς θα μειώσουμε το χρέος;»

Πρέπει να ρωτάμε:

«Τι είδους κράτος χρειάζεται μια χώρα με περιορισμένο δημοσιονομικό χώρο, αλλά με υψηλές απαιτήσεις ασφάλειας;»

Και ακόμη περισσότερο:

«Έχουμε ως κοινωνία την ωριμότητα να πληρώσουμε το πραγματικό κόστος της εθνικής ισχύος χωρίς να ξαναδημιουργήσουμε τα λάθη που μας οδήγησαν στο 2010;»

Αυτό είναι πλέον το επόμενο κεφάλαιο.

Όχι το παρελθόν.

Το παρόν.

Και εκεί θα χρειαστεί να μιλήσουμε για την Τουρκία, την αποτροπή, τα Μέσα Ενημέρωσης, την κινδυνολογία, την παραγωγική ισχύ και τη συνέχεια του ελληνικού κράτους.

Στο επόμενο άρθρο εξετάζουμε: Χρέος και Πόλεμος – Μέρος Δ΄
Η Ελλάδα στη Ζώνη Πίεσης.

#Ελλάδα #Χρέος #Κρίση2010 #ΠολιτικήΕυθύνη #Μεταπολίτευση #ΕθνικήΚυριαρχία #ΧρέοςΚαιΠόλεμος #ΦωνήΕντός