Το γερμανικό θεσμικό τείχος– Μέρος Α

Εισαγωγή

Κάθε φορά που ολοκληρώνεται μια εκλογική αναμέτρηση στη Γερμανία, τα διεθνή και εγχώρια μέσα ενημέρωσης επιδίδονται σε έναν γνώριμο διαγωνισμό εντυπώσεων. Πηχυαίοι τίτλοι για «σεισμό», «κατάρρευση του κατεστημένου» και «άλωση της εξουσίας» από δυνάμεις που το ίδιο το μιντιακό σύστημα βαφτίζει συλλήβδην με ιστορικές ταμπέλες άλλων εποχών, κατακλύζουν τις οθόνες.

Στην πραγματικότητα, πίσω από τον θόρυβο της τηλεοπτικής ανάλυσης κρύβεται είτε βαθιά άγνοια των θεσμών είτε σκόπιμη παραπληροφόρηση. Η μεταπολεμική Γερμανία δεν κυβερνάται με όρους συγκυριακού ενθουσιασμού, ούτε με εκλογικά τρικ της μίας νύχτας.

Διαθέτει ένα από τα πιο αυστηρά, σχεδιασμένα και περίπλοκα συστήματα αναχωμάτων στον πλανήτη. Ένα σύστημα που σχεδιάστηκε με έναν απαράβατο στόχο: κανένας σχηματισμός, όσο ψηλά ποσοστά κι αν καταγράψει στην κάλπη, να μην μπορεί να αλώσει την εξουσία χωρίς να υποταχθεί στην ανάγκη ευρείας συναίνεσης.

Το μάθημα της Βαϊμάρης και ο σχεδιασμός του 1949

Για να κατανοήσει κανείς τον τρόπο με τον οποίο εκλέγεται η Bundestag και συγκροτείται η εκτελεστική εξουσία στο Βερολίνο, πρέπει να επιστρέψει στο 1949. Οι αρχιτέκτονες του Θεμελιώδους Νόμου (Grundgesetz) της Βόνης δεν έγραφαν απλώς ένα Σύνταγμα. Έστηναν θεσμικές οχυρώσεις πάνω στα συντρίμμια που άφησε πίσω της η κατάρρευση της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης και ο ολοκληρωτισμός του εθνικοσοσιαλισμού.

Ο εθνικοσοσιαλισμός δεν επικράτησε με πραξικόπημα, αλλά εκμεταλλευόμενος τις θεσμικές τρύπες ενός αφελώς φιλελεύθερου πολιτεύματος. Στη Βαϊμάρη ίσχυε μια ακραία, ανεξέλεγκτη απλή αναλογική, όπου ακόμη και κόμματα με ελάχιστες ψήφους έμπαιναν στη Βουλή, κατακερματίζοντας το πολιτικό σκηνικό και καθιστώντας αδύνατο τον σχηματισμό βιώσιμων κυβερνήσεων. Παράλληλα, ο Πρόεδρος του Ράιχ διέθετε υπερεξουσίες μέσω έκτακτων προεδρικών διαταγμάτων (το διαβόητο Άρθρο 48), με τα οποία παρακάμπτονταν οι κοινοβουλευτικές διαδικασίες.

Το μεταπολεμικό Σύνταγμα του 1949 εισήγαγε συνειδητά την έννοια της «Μαχητικής Δημοκρατίας» (Streitbare Demokratie). Η δημοκρατία έπαψε να είναι παθητικός θεατής απέναντι σε όσους επιχειρούν να την υποσκάψουν χρησιμοποιώντας τους ίδιους τους μηχανισμούς της.

Το εκλογικό σύστημα των δύο ψήφων και το 5%

Η εκλογή των μελών του ομοσπονδιακού κοινοβουλίου βασίζεται στην Αναλογική Εκπροσώπηση με Προσωπική Επιλογή. Όταν ο Γερμανός ψηφοφόρος προσέρχεται στην κάλπη, κρατά ένα ψηφοδέλτιο με δύο διακριτές στήλες:

• Πρώτη Ψήφος (Erststimme): Επιλέγει απευθείας τον υποψήφιο της τοπικής του εκλογικής περιφέρειας (σύνολο 299 περιφέρειες). Εδώ ισχύει η σχετική πλειοψηφία. Ο πρώτος εκλέγεται άμεσα, διασφαλίζοντας ότι κάθε περιοχή έχει τοπική φωνή στο κοινοβούλιο.
• Δεύτερη Ψήφος (Zweitstimme): Ψηφίζει την κομματική λίστα σε επίπεδο κρατιδίου. Αυτή είναι η κρίσιμη ψήφος, διότι αυτή καθορίζει την τελική αναλογία των εδρών που δικαιούται κάθε παράταξη στο σύνολο του σώματος.

Το μεγάλο ανάχωμα, ωστόσο, βρίσκεται στο όριο εισόδου του 5%. Κανένα κόμμα δεν αποκτά πρόσβαση στην κατανομή των εδρών της λίστας εάν δεν συγκεντρώσει τουλάχιστον το 5% των έγκυρων ψηφοδελτίων σε εθνικό επίπεδο (ή εναλλακτικά την πρωτιά σε τρεις μονοεδρικές περιφέρειες). Αυτός ο κανόνας ξεκαθάρισε από την πρώτη στιγμή το τοπίο, αποτρέποντας τη δημιουργία ευκαιριακών κομμάτων-σφραγίδων, περιθωριακών ομάδων πίεσης και αποκομμάτων διαμαρτυρίας που δεν εκφράζουν συγκροτημένο πολιτικό ρεύμα.

Οι θεσμικές ασφαλιστικές δικλείδες

Πέρα από τον εκλογικό νόμο, το πολίτευμα θωρακίστηκε με τρεις επιπλέον συμπαγείς μηχανισμούς:

1. Αποδυνάμωση του Προέδρου: Ο Ομοσπονδιακός Πρόεδρος στερήθηκε κάθε ουσιαστικής εκτελεστικής αρμοδιότητας. Δεν εκλέγεται άμεσα από τον λαό, αποστερώντας από κάθε επίδοξο δημαγωγό τη δυνατότητα να διεκδικήσει άμεση λαϊκή νομιμοποίηση απέναντι στο κοινοβούλιο.
2. Εποικοδομητική Ψήφος Δυσπιστίας (Konstruktives Misstrauensvotum): Η Βουλή δεν μπορεί να ρίξει έναν Καγκελάριο απλώς εκφράζοντας δυσαρέσκεια. Οφείλει, στην ίδια ακριβώς ψηφοφορία, να έχει ήδη εκλέξει με απόλυτη πλειοψηφία τον διάδοχό του. Αποκλείεται έτσι το ενδεχόμενο να συνεργαστούν ανόμοιες δυνάμεις της αντιπολίτευσης μόνο και μόνο για να διαλύσουν μια κυβέρνηση, αφήνοντας τη χώρα ακυβέρνητη.
3. Ο ρόλος του Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου: Με έδρα την Καρλσρούη, το ανώτατο δικαστικό όργανο έχει το δικαίωμα να κρίνει και να απαγορεύσει τη λειτουργία πολιτικών σχηματισμών εάν διαπιστωθεί εμπράκτως ότι στοχεύουν στην κατάλυση της ελεύθερης δημοκρατικής τάξης.

Το «Τείχος Προστασίας» (Brandmauer) και ο επικοινωνιακός μύθος

Πώς μεταφράζονται όλα αυτά στη σημερινή πραγματικότητα; Τα τελευταία χρόνια, η εκλογική άνοδος συντηρητικών ή αντισυστημικών δυνάμεων σε διάφορα κρατίδια της ανατολικής κυρίως Γερμανίας παρουσιάζεται από τα μέσα ενημέρωσης ως προάγγελος κατάληψης της καγκελαρίας.

Πρόκειται για επιφανειακή ανάγνωση. Στο γερμανικό σύστημα, το να έρθει ένα κόμμα πρώτο με ποσοστό 30% ή 35% δεν του προσφέρει κανένα αυτοματοποιημένο δικαίωμα διακυβέρνησης. Δεν υπάρχει πουθενά το «μπόνους» εδρών που συναντάμε σε άλλα κράτη, ούτε η δυνατότητα μονομερούς επιβολής. Για να υπάρξει κυβέρνηση, απαιτείται κοινοβουλευτική πλειοψηφία άνω του 50% των εδρών.

Εδώ υψώνεται το λεγόμενο Brandmauer (Τείχος Προστασίας): η συνειδητή και αυστηρή άρνηση των παραδοσιακών κομμάτων να συγκροτήσουν συνασπισμό με δυνάμεις που θεωρούν ότι κινούνται εκτός του συνταγματικού τόξου. Ένα κόμμα που λαμβάνει υψηλά ποσοστά αλλά παραμένει απομονωμένο από όλους τους υπόλοιπους, απλώς καταλαμβάνει έδρες στην αντιπολίτευση. Οι υπόλοιπες δυνάμεις αναγκάζονται να παραμερίσουν τις επιμέρους διαφορές τους και να συνεργαστούν, διατηρώντας τον έλεγχο της εκτελεστικής εξουσίας.

Χωρίς το απόλυτο 50% των εδρών —στόχος σχεδόν ανέφικτος σε ένα αναλογικό πολυκομματικό σύστημα— οποιαδήποτε άνοδος παραμένει θεσμικά εγκλωβισμένη στα κοινοβουλευτικά έδρανα. Οι κραυγές των τηλεοπτικών παραθύρων περί «επικείμενης κατάρρευσης» αγνοούν ότι η γερμανική μηχανή κατασκευάστηκε ακριβώς για να απορροφά τέτοιους κραδασμούς χωρίς να εκτροχιάζεται.

Συμπεράσματα

Το γερμανικό παράδειγμα αποδεικνύει ότι μια δημοκρατία οφείλει να είναι προνοητική και όχι αφελής. Δεν περιμένει την κρίση για να εφεύρει άμυνες, ούτε αφήνει τη λειτουργία του κράτους στο έλεος του συγκυριακού θυμού. Έχει θεσπίσει κανόνες που επιβάλλουν τη σοβαρότητα, αποκλείουν τον κατακερματισμό των μικροκομμάτων και υποχρεώνουν το πολιτικό προσωπικό σε κουλτούρα προγραμματικών συγκλίσεων.

Επίλογος

Όταν συγκρίνει κανείς αυτή τη συμπαγή συνταγματική αρχιτεκτονική με άλλες ευρωπαϊκές πραγματικότητες, η αντίθεση προκαλεί βαθύ προβληματισμό. Πώς αντέδρασε, για παράδειγμα, η Ελλάδα όταν κλήθηκε να οικοδομήσει το δικό της πολίτευμα μετά την πτώση της στρατιωτικής δικτατορίας το 1974; Ποιες ιστορικές φοβίες οδήγησαν στη σύνταξη ενός Συντάγματος που σήμερα αδυνατεί να διαχειριστεί τα κόμματα-σφραγίδες και αναγκάζεται να καταφεύγει σε πρόχειρα νομοθετικά μπαλώματα της τελευταίας στιγμής;

Στο επόμενο άρθρο, αναλύουμε το μεταπολιτευτικό τραύμα του 1975 και τις θεσμικές παγίδες που ταλανίζουν μέχρι σήμερα το ελληνικό πολιτικό σύστημα.

Διαβάστε τη συνέχεια στο Μέρος Β: Το μεταπολιτευτικό τραύμα του 1975.

#Γερμανία #Εκλογές #Σύνταγμα #Δημοκρατία #Γεωπολιτική