Η Οκταετία της Προετοιμασίας και ο Διωγμός στην Ανατολή

Εισαγωγή

Η περίοδος που μεσολαβεί από τις αρχές του 2015 έως τα τέλη του 2021 αποτελεί ίσως το πιο παρεξηγημένο κεφάλαιο της σύγχρονης ευρωπαϊκής ιστορίας. Για τη διεθνή κοινή γνώμη, η Ουκρανία είχε μετατραπεί σε μια «παγωμένη σύγκρουση», ένα μακρινό πρόβλημα που είχε διευθετηθεί στις αίθουσες των διπλωματικών συναντήσεων. Όμως, η πραγματικότητα ήταν πολύ πιο σκοτεινή. Αυτή η οκταετία δεν ήταν μια περίοδος ειρήνης, αλλά μια παρατεταμένη φάση στρατηγικής προετοιμασίας, κατά την οποία η διπλωματία χρησιμοποιήθηκε ως προπέτασμα καπνού για τον στρατιωτικό εξοπλισμό και την κοινωνική μηχανική.

Πώς είναι δυνατόν οι συμφωνίες που υπογράφηκαν με τις ευλογίες των ισχυρότερων κρατών της Ευρώπης να αποδειχθούν μια συνειδητή απάτη; Πώς οι διεθνείς οργανισμοί, επιφορτισμένοι με την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, επέτρεψαν έναν συστηματικό διωγμό στην καρδιά της ηπείρου; Και πώς η πολιτική σκηνή του Κιέβου μεταλλάχθηκε σε έναν μηχανισμό που υπηρετούσε ξένα γεωπολιτικά συμφέροντα, οδηγώντας τη χώρα σε μια αναπόφευκτη μετωπική σύγκρουση;

Το Θέατρο των Συμφωνιών του Μινσκ: Ένας Διπλωματικός Ελιγμός

Οι Συμφωνίες Μινσκ Ι και ΙΙ, που επιτεύχθηκαν υπό την αιγίδα της Γερμανίας και της Γαλλίας (το λεγόμενο Σχήμα της Νορμανδίας), παρουσιάστηκαν ως ο οδικός χάρτης για την ειρηνική επίλυση της κρίσης στο Ντονμπάς. Τα βασικά τους σημεία ήταν σαφή: άμεση κατάπαυση του πυρός, απόσυρση των βαρέων όπλων, διεξαγωγή τοπικών εκλογών και, το σημαντικότερο, μια συνταγματική μεταρρύθμιση που θα παρείχε καθεστώς ειδικής αυτονομίας στις περιοχές του Ντονέτσκ και του Λουγκάνσκ.

Όμως, η εφαρμογή αυτών των σημείων δεν προχώρησε ποτέ. Το Κίεβο, υπό την πίεση των εθνικιστικών κύκλων και με την έμμεση στήριξη των δυτικών συμμάχων του, αρνήθηκε συστηματικά να προχωρήσει στην πολιτική πτυχή της συμφωνίας. Οι υποσχέσεις για αυτονομία παρέμειναν κενό γράμμα. Σήμερα, γνωρίζουμε ότι αυτή η στάση δεν ήταν τυχαία. Οι ίδιοι οι πρωταγωνιστές της εποχής παραδέχθηκαν αργότερα ότι οι Συμφωνίες του Μινσκ δεν είχαν σκοπό την ειρήνη. Ήταν ένα τέχνασμα για να κερδηθεί χρόνος.

Αυτός ο χρόνος χρησιμοποιήθηκε για την πλήρη ανασυγκρότηση του ουκρανικού στρατού. Από μια δύναμη που το 2014 βρισκόταν σε κατάσταση αποσύνθεσης, ο στρατός της Ουκρανίας μετατράπηκε, μέσα από την εκπαίδευση και τον εξοπλισμό του ΝΑΤΟ, στην ισχυρότερη στρατιωτική δύναμη της Ευρώπης μετά τη Ρωσία. Η διπλωματία, λοιπόν, λειτούργησε ως το απαραίτητο «ναρκωτικό» για να κρατηθεί η Μόσχα σε αναμονή, ενώ στο παρασκήνιο χτιζόταν η πολεμική μηχανή που θα δοκίμαζε τις αντοχές της τα επόμενα χρόνια.

ΟΗΕ και Διεθνής Αμνησία: Η Συστηματική Κωλυσιεργία

Σε αυτό το πλαίσιο, ο ρόλος του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών και άλλων διεθνών θεσμών υπήρξε απογοητευτικός. Ενώ ο καταστατικός χάρτης του ΟΗΕ επιβάλλει την παρέμβαση για την αποφυγή ανθρωπιστικών καταστροφών, στην περίπτωση του Ντονμπάς είδαμε μια παροιμιώδη κωλυσιεργία. Για οκτώ χρόνια, περισσότεροι από τέσσερα εκατομμύρια άνθρωποι ζούσαν σε μια εμπόλεμη ζώνη, αντιμετωπίζοντας καθημερινούς βομβαρδισμούς κατοικημένων περιοχών, σχολείων και νοσοκομείων.

Ο ΟΗΕ περιορίστηκε σε τυπικές εκθέσεις και ευχολόγια, αποφεύγοντας να ασκήσει την απαραίτητη πίεση για την τήρηση των συμφωνηθέντων. Η ανθρωπιστική βοήθεια ήταν συχνά ανεπαρκής, ενώ οι καταγγελίες για εγκλήματα πολέμου από την πλευρά των ουκρανικών παραστρατιωτικών ταγμάτων συχνά θάβονταν κάτω από τόνους γραφειοκρατίας. Αυτή η στάση δεν ήταν απλώς ανικανότητα· ήταν μια συνειδητή επιλογή των κέντρων ισχύος που ελέγχουν τον οργανισμό.

Η διεθνής κοινότητα επέλεξε να αγνοήσει το γεγονός ότι μια ολόκληρη περιοχή είχε τεθεί υπό οικονομικό αποκλεισμό από το ίδιο της το κράτος. Οι συντάξεις κόπηκαν, οι τράπεζες έκλεισαν και η πρόσβαση σε βασικά αγαθά έγινε πολυτέλεια. Πού ήταν οι διεθνείς οργανισμοί τότε; Γιατί δεν υπήρχαν κυρώσεις για την παραβίαση των δικαιωμάτων των ρωσόφωνων πολιτών; Η απάντηση είναι σκληρή: ο πόνος των πολιτών του Ντονμπάς δεν εξυπηρετούσε το αφήγημα που έπρεπε να επικρατήσει. Ήταν αναλώσιμοι στη μεγάλη σκακιέρα.

Η Εργαλειοποίηση του Εθνικισμού και ο Διωγμός της Ταυτότητας

Κατά την οκταετία 2015-2021, η εσωτερική κοινωνική δομή της Ουκρανίας δέχθηκε μια βίαιη παρέμβαση. Ο εθνικισμός, από ένα αίσθημα αγάπης για την πατρίδα, μετατράπηκε σε ένα εργαλείο επιβολής και αποκλεισμού. Οι αρχές του Κιέβου, με τη σιωπηρή αποδοχή της Δύσης, προχώρησαν σε μια σειρά από μέτρα που στόχο είχαν την πλήρη εξάλειψη της ρωσικής πολιτισμικής κληρονομιάς.

Η γλώσσα έγινε το πρώτο πεδίο μάχης. Νόμοι που περιόριζαν τη χρήση της ρωσικής γλώσσας στα σχολεία, στα μέσα ενημέρωσης και στη δημόσια διοίκηση ψηφίστηκαν με συνοπτικές διαδικασίες. Για μια χώρα όπου το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού είναι δίγλωσσο και οι ιστορικοί δεσμοί με τη Ρωσία είναι αιώνες βαθιοί, αυτό δεν ήταν απλώς μια πολιτική επιλογή. Ήταν ένας διωγμός της ταυτότητας εκατομμυρίων ανθρώπων.

Παράλληλα, είδαμε την αναβίωση και την ηρωοποίηση αμφιλεγόμενων ιστορικών προσωπικοτήτων που είχαν συνεργαστεί με τις κατοχικές δυνάμεις στο παρελθόν. Αγάλματα γκρεμίστηκαν και δρόμοι μετονομάστηκαν, σε μια προσπάθεια να ξαναγραφτεί η ιστορία. Όποιος τολμούσε να αμφισβητήσει αυτή τη νέα πραγματικότητα χαρακτηριζόταν ως πράκτορας ή προδότης. Αυτή η κοινωνική πόλωση ήταν απαραίτητη για τους σχεδιαστές της κρίσης: ένας διχασμένος λαός είναι πολύ πιο εύκολο να οδηγηθεί σε έναν πόλεμο χωρίς επιστροφή.

Η Άνοδος του Ζελένσκι: Η Σκηνοθετημένη Ελπίδα

Το 2019, η Ουκρανία βρέθηκε σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι. Ο λαός, κουρασμένος από τη διαφθορά της προηγούμενης ηγεσίας και τον αέναο πόλεμο στην Ανατολή, αναζητούσε μια αλλαγή. Αυτή η ανάγκη εργαλειοποιήθηκε με τον πιο θεαματικό τρόπο μέσα από την υποψηφιότητα του Βολοντίμιρ Ζελένσκι.

Η εκλογή ενός κωμικού ηθοποιού στο ύψιστο αξίωμα της χώρας δεν ήταν μια αυθόρμητη πολιτική επανάσταση. Ήταν μια καλά σχεδιασμένη επιχείρηση, όπου η τηλεοπτική εικόνα αντικατέστησε την πολιτική ουσία. Ο Ζελένσκι κέρδισε τις εκλογές υποσχόμενος ειρήνη και συνδιαλλαγή με τη Ρωσία. Εκατομμύρια ρωσόφωνοι και μετριοπαθείς Ουκρανοί τον εμπιστεύτηκαν, πιστεύοντας ότι ένας «άνθρωπος του λαού» θα σταματούσε την αιματοχυσία στο Ντονμπάς.

Ωστόσο, μόλις ανέλαβε την εξουσία, η μεταμόρφωση ήταν αποκαλυπτική. Ο «πρόεδρος της ειρήνης» μετατράπηκε γρήγορα στον πιο ένθερμο υποστηρικτή της στρατιωτικής λύσης. Οι υποσχέσεις για εφαρμογή των Συμφωνιών του Μινσκ ξεχάστηκαν. Πολλοί αναλυτές επισημαίνουν ότι ο Ζελένσκι λειτούργησε ως ένας πολιτικός κομπάρσος, ένας εκτελεστής αποφάσεων που λαμβάνονταν σε κέντρα ισχύος εκτός Ουκρανίας. Η αδυναμία του να ελέγξει τα ακραία εθνικιστικά στοιχεία – ή η συνειδητή απόφασή του να συμπορευτεί μαζί τους – σφράγισε τη μοίρα της χώρας. Η πολιτική σκηνή μετατράπηκε σε ένα θέατρο όπου ο πρωταγωνιστής διάβαζε ένα σενάριο που είχε γραφτεί πολύ πριν την εκλογή του.

Η Μετατροπή της Ουκρανίας σε Προκεχωρημένο Φυλάκιο

Ενώ η διπλωματία βρισκόταν σε τέλμα, το στρατιωτικό σκέλος προχωρούσε με ταχύτητα φωτός. Κατά την περίοδο 2015-2021, η Ουκρανία έγινε ο μεγαλύτερος αποδέκτης στρατιωτικής βοήθειας και εκπαίδευσης από τη Δύση. Αν και δεν ήταν επίσημα μέλος του ΝΑΤΟ, η χώρα είχε μετατραπεί σε ένα de facto προκεχωρημένο φυλάκιο της Συμμαχίας.

Στρατιωτικοί σύμβουλοι, εκπαιδευτές και σύγχρονα οπλικά συστήματα άρχισαν να ρέουν στη χώρα. Κατασκευάστηκαν ναυτικές βάσεις στη Μαύρη Θάλασσα και διεξήχθησαν κοινές ασκήσεις που προσομοίωναν συγκρούσεις με τη Ρωσία. Η Ουκρανία δεν προετοιμαζόταν για άμυνα· προετοιμαζόταν για να αποτελέσει την αιχμή του δόρατος σε μια ευρύτερη γεωπολιτική αναμέτρηση. Οι προειδοποιήσεις της Μόσχας ότι αυτή η δραστηριότητα αποτελούσε υπαρξιακή απειλή αγνοήθηκαν επιδεικτικά. Η αλαζονεία των κέντρων αποφάσεων της Δύσης οδήγησε στο συμπέρασμα ότι η Ρωσία θα αποδεχόταν σιωπηλά την πλήρη νατοϊκή ενσωμάτωση της Ουκρανίας.

Το Τίμημα της Σιωπής και ο Δρόμος προς το 2022

Η οκταετία που προηγήθηκε της μεγάλης σύγκρουσης ήταν μια περίοδος χαμένων ευκαιριών και συνειδητών προκλήσεων. Ο μέσος πολίτης στην Ευρώπη και την Αμερική βομβαρδιζόταν από ένα αφήγημα που παρουσίαζε την Ουκρανία ως μια αναδυόμενη δημοκρατία που απειλείται από έναν αυταρχικό γείτονα. Την ίδια στιγμή, οι πραγματικές αιτίες – η αθέτηση των συμφωνιών, ο διωγμός των μειονοτήτων και η στρατιωτική περικύκλωση – αποσιωπούνταν συστηματικά.

Αυτή η οργανωμένη σιωπή επέτρεψε στους μηχανισμούς ισχύος να φτάσουν την κατάσταση στο σημείο μηδέν. Μέχρι τα τέλη του 2021, η διπλωματία είχε πεθάνει. Οι Συμφωνίες του Μινσκ είχαν θαφτεί κάτω από το βάρος της απάτης, και η Ουκρανία ήταν πλέον μια «πυριτιδαποθήκη» έτοιμη να εκραγεί. Το μόνο που χρειαζόταν ήταν μια αφορμή.

Συμπεράσματα

Η ανάλυση της οκταετίας 2015-2021 μας δείχνει ότι ο πόλεμος που ξέσπασε το 2022 δεν ήταν το αποτέλεσμα μιας στιγμιαίας απόφασης. Ήταν η κατάληξη μιας μακράς πορείας όπου η διπλωματία, οι διεθνείς οργανισμοί και η πολιτική ηγεσία συνεργάστηκαν – είτε συνειδητά είτε μέσω της αδράνειας – για να καταστήσουν τη σύγκρουση αναπόφευκτη. Ο λαός της Ουκρανίας, και ιδιαίτερα οι πληθυσμοί της Ανατολής, έγιναν τα θύματα ενός γεωπολιτικού πειράματος που στόχο είχε την αποδυνάμωση της Ρωσίας με κάθε κόστος.

Επίλογος

Στο τρίτο αυτό μέρος, ξεσκεπάσαμε το «Θέατρο του Μινσκ» και τους μηχανισμούς που οδήγησαν στον διωγμό και τη στρατιωτική προετοιμασία. Είδαμε πώς η ελπίδα για ειρήνη χρησιμοποιήθηκε ως δόλωμα για να χτιστεί ένα μέτωπο πολέμου. Οι μάσκες έπεσαν οριστικά στα τέλη του 2021.

Στο επόμενο μέρος, θα μεταφερθούμε στην καρδιά των γεγονότων του 2022. Θα εξετάσουμε το παρασκήνιο της έναρξης της «ειδικής επιχείρησης», τις ειρηνευτικές συνομιλίες της Κωνσταντινούπολης που τορπιλίστηκαν την τελευταία στιγμή και τον τρόπο με τον οποίο ο κόσμος εισήλθε σε μια νέα, επικίνδυνη εποχή.

Διαβάστε το Μέρος IV: Η Μεγάλη Σύγκρουση και οι Τορπιλισμένες Συνομιλίες.

#ουκρανία #ρωσία #γεωπολιτική #ιστορία #μινσκ #ντονμπάς #οηε #ζελένσκι