Από την ευθύνη του πολίτη στην ευθύνη της διακυβέρνησης

I. Κάποια Στιγμή Πρέπει να Σταματήσουμε να Περιγράφουμε

Στα προηγούμενα μέρη εξετάσαμε το χρέος, την οικονομική πίεση, τη διεθνοποίηση της κρίσης, τις ευθύνες που μας οδήγησαν στο 2010 και τη σημερινή θέση της Ελλάδας μέσα σε ένα δύσκολο γεωπολιτικό περιβάλλον.

Μπορείτε να διαβάσετε το προηγούμενο μέρος εδώ: Η Ελλάδα στη Ζώνη Πίεσης

Αλλά η ανάλυση έχει αξία μόνο εάν κάποια στιγμή οδηγεί σε επιλογές.

Δεν αρκεί να γνωρίζουμε τι πήγε λάθος.

Πρέπει να αποφασίσουμε τι δεν θέλουμε να επαναλάβουμε.

Και κυρίως τι απαιτούμε από εκείνους που ζητούν να κυβερνήσουν τη χώρα — αλλά και τι απαιτούμε από τον ίδιο μας τον εαυτό ως πολίτες.

Γιατί το μεγάλο ελληνικό πρόβλημα δεν θα λυθεί εάν αλλάξει μόνο η πολιτική τάξη.

Ούτε εάν αλλάξει μόνο η κοινωνία.

Χρειάζεται να αλλάξει η σχέση ανάμεσα στις δύο.

II. Πρώτη Απαίτηση: Να Μας Λένε Πόσο Κοστίζει

Ίσως αυτή να είναι η πιο απλή και ταυτόχρονα η πιο δύσκολη αλλαγή.

Κάθε πολιτική υπόσχεση έχει κόστος:

• Μια αύξηση μισθών.
• Μια αύξηση συντάξεων.
• Μια φορολογική μείωση.
• Ένα νέο εξοπλιστικό πρόγραμμα.
• Μια κοινωνική παροχή.
• Μια μεγάλη δημόσια επένδυση.

Ο πολίτης πρέπει να απαιτεί να ακούει όχι μόνο τι θα πάρει, αλλά και:

• Ποιος θα το πληρώσει,
• Από πού θα προκύψουν οι πόροι,
• Πόσο θα διαρκέσει,
• Και ποια θα είναι η επίπτωση στο χρέος και στην οικονομία.

Αυτό είναι πολιτική ενηλικίωση.

Και το ίδιο αυστηρή πρέπει να είναι η απαίτηση από τον πολίτη:

• Να μην επιβραβεύει εκείνον που του υπόσχεται τα περισσότερα,
• Αλλά εκείνον που μπορεί να εξηγήσει πώς θα τα χρηματοδοτήσει.

Το 2010 πρέπει τουλάχιστον να μας έχει μάθει αυτό:

• Το κράτος μπορεί να αναβάλει τον λογαριασμό.
• Δεν μπορεί να τον εξαφανίσει.

III. Η Οικονομία Πρέπει να Επιστρέψει στον Πολίτη

Η Ελλάδα του 2026 εμφανίζει σημαντικά καλύτερους μακροοικονομικούς δείκτες από την Ελλάδα της κρίσης.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προβλέπει ανάπτυξη 1,8% για το 2026, δημοσιονομικό πλεόνασμα 0,8% του ΑΕΠ και περαιτέρω αποκλιμάκωση του δημόσιου χρέους. Την ίδια στιγμή, όμως, προβλέπει πληθωρισμό 3,7% και επισημαίνει ότι το ενεργειακό σοκ διαβρώνει το πραγματικό εισόδημα των νοικοκυριών.

Άρα η συζήτηση δεν μπορεί να περιορίζεται πλέον στο αν «η οικονομία πάει καλά».

Το πραγματικό ερώτημα είναι:

• Για ποιον πάει καλά και πότε η βελτίωση μετατρέπεται σε ουσιαστική αποκατάσταση του βιοτικού επιπέδου;

Η πολιτική κατά της ακρίβειας είναι αναγκαία.

Δεν είναι όμως αρκετή.

Η Ελλάδα χρειάζεται πολιτική πραγματικού εισοδήματος.

Δηλαδή συνδυασμό:

• Μισθών,
• Συντάξεων,
• Φορολογίας,
• Στεγαστικού κόστους,
• Ενέργειας,
• Παραγωγικότητας,
• Και τιμών.

Ο στόχος δεν μπορεί να είναι απλώς να αυξάνονται πιο αργά οι τιμές.

Πρέπει σταδιακά να κλείνει η απόσταση ανάμεσα στο κόστος ζωής και στην πραγματική δυνατότητα του πολίτη να το καλύπτει.

IV. Όμως οι Αυξήσεις Χρειάζονται Παραγωγή

Εδώ χρειάζεται η δεύτερη δύσκολη αλήθεια.

Δεν μπορούμε να αυξάνουμε διαρκώς μισθούς και συντάξεις μόνο με πολιτικές αποφάσεις, αν πίσω τους δεν αυξάνεται η παραγωγική δυνατότητα της οικονομίας.

Γιατί τότε αργά ή γρήγορα το κόστος επιστρέφει:

• Με πληθωρισμό.
• Με φόρους.
• Με ελλείμματα.
• Ή με νέο χρέος.

Η Τράπεζα της Ελλάδος καταγράφει ήδη αύξηση πραγματικού διαθέσιμου εισοδήματος τα τελευταία χρόνια, αλλά επισημαίνει ταυτόχρονα ότι η διατήρηση της ανάπτυξης απαιτεί επενδύσεις, παραγωγικότητα και ανθεκτικότητα σε ένα ιδιαίτερα αβέβαιο διεθνές περιβάλλον.

Άρα η πραγματική κοινωνική πολιτική δεν είναι μόνο η αναδιανομή.

Είναι και η παραγωγή μεγαλύτερου πλούτου.

• Βιομηχανία.
• Τεχνολογία.
• Αγροτική παραγωγή υψηλής αξίας.
• Ενεργειακή αυτάρκεια.
• Έρευνα.Εξαγωγές.
• Ναυτιλία.Υ
• πηρεσίες υψηλής προστιθέμενης αξίας.

Η οικονομική κυριαρχία αρχίζει εκεί.

V. Εθνική Στρατηγική Πέρα από τις Εκλογές

Ορισμένα ζητήματα πρέπει να σταματήσουν να αντιμετωπίζονται αποκλειστικά μέσα στον ορίζοντα της επόμενης εκλογικής αναμέτρησης.

• Η άμυνα δεν είναι τετραετής πολιτική.
• Το δημογραφικό δεν είναι τετραετής πολιτική.
• Η παιδεία δεν είναι τετραετής πολιτική.
• Η ενέργεια δεν είναι τετραετής πολιτική.
• Η παραγωγική ανασυγκρότηση δεν είναι τετραετής πολιτική.

Χρειάζονται στόχοι δεκαπέντε και είκοσι ετών.

Οι κυβερνήσεις θα αλλάζουν.

Οι πολιτικές προτεραιότητες θα αλλάζουν.

Αυτό είναι φυσικό σε μια δημοκρατία.

Αλλά το κράτος πρέπει να γνωρίζει προς τα πού πηγαίνει.

• Μια σοβαρή χώρα δεν ξανασχεδιάζει τον εαυτό της από την αρχή κάθε τέσσερα χρόνια.

VI. Η Άμυνα Πρέπει να Γίνει και Παραγωγή

Το διεθνές περιβάλλον δείχνει ότι οι αμυντικές δαπάνες στην Ευρώπη θα παραμείνουν αυξημένες για πολλά χρόνια. Το ΝΑΤΟ έχει πλέον μετατοπίσει τη συζήτηση από το απλό ύψος των δαπανών στην παραγωγή πραγματικών στρατιωτικών δυνατοτήτων και στην ενίσχυση της αμυντικής βιομηχανίας.

Για την Ελλάδα αυτό πρέπει να σημαίνει κάτι περισσότερο από αγορές.

Όπου είναι οικονομικά και επιχειρησιακά εφικτό, κάθε μεγάλη αμυντική δαπάνη πρέπει να αφήνει κάτι στη χώρα:

• Τεχνογνωσία,
• Συντήρηση,
• Βιομηχανική συμμετοχή,
• Θέσεις εργασίας υψηλής ειδίκευσης,
• Υποδομές,
• Έρευνα,
• Εξαγωγική δυνατότητα.

Δεν είναι ρεαλιστικό να κατασκευάζουμε τα πάντα.

Αλλά είναι επίσης προβληματικό να θεωρούμε ότι αμυντική πολιτική σημαίνει μόνο να αγοράζουμε από το εξωτερικό.

Η άμυνα πρέπει να καταναλώνει εθνικό πλούτο όσο χρειάζεται — αλλά όπου μπορεί, πρέπει και να δημιουργεί εθνική παραγωγική δυνατότητα.

VII. Η Ειρήνη Θέλει Ισχύ – Η Ισχύς Θέλει Ψυχραιμία

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται ούτε φοβική εξωτερική πολιτική ούτε θεατρικό πατριωτισμό.

• Χρειάζεται αξιόπιστη αποτροπή.
• Σταθερές συμμαχίες.
• Διπλωματικές δυνατότητες.
• Ένοπλες Δυνάμεις με υψηλή επιχειρησιακή ικανότητα.
• Και καθαρές εθνικές θέσεις.

Ούτε κάθε διάλογος είναι υποχώρηση ούτε κάθε ένταση είναι ευκαιρία επίδειξης αποφασιστικότητας.

Η στρατηγική σοβαρότητα φαίνεται ακριβώς στην ικανότητα να γνωρίζεις πότε πρέπει να μιλήσεις και πότε πρέπει να καταστήσεις σαφές ότι δεν υπάρχει άλλο περιθώριο.

Αποτροπή χωρίς πολεμοκαπηλία.
Διάλογος χωρίς αυταπάτες.
Ψυχραιμία χωρίς αφέλεια.

Αυτό πρέπει να είναι πολιτική στάση, όχι κομματική ταυτότητα.

VIII. Τα Μέσα Ενημέρωσης Έχουν και Αυτά Ευθύνη

Η δημοκρατική κοινωνία δεν μπορεί να απαιτεί σοβαρούς πολίτες και ταυτόχρονα να τους τροφοδοτεί καθημερινά με φόβο.

Η τηλεθέαση δεν μπορεί να αποτελεί κριτήριο εθνικής ενημέρωσης.

Στα ελληνοτουρκικά ειδικά, η δραματοποίηση έχει γίνει πολλές φορές υποκατάστατο της ανάλυσης.

Ούτε η αποσιώπηση κινδύνων είναι αποδεκτή.

Ούτε όμως και η διαρκής «ώρα μηδέν».

Τα Μέσα Ενημέρωσης πρέπει να ξεχωρίζουν:

• Τη δήλωση από την απόφαση,
• Την άσκηση από την κινητοποίηση,
• Τη διπλωματική ένταση από τη στρατιωτική κρίση,
• Την πιθανότητα από το γεγονός.

Και ο πολίτης οφείλει να απαιτεί αυτή τη διάκριση.

Η ενημέρωση πρέπει να εξηγεί τον κίνδυνο. Όχι να τον εμπορεύεται.

IX. Παιδεία Δεν Είναι Μόνο το Σχολείο

Υπάρχει όμως και βαθύτερο ζήτημα.

• Πώς μπορεί ο πολίτης να αξιολογήσει οικονομικές υποσχέσεις αν δεν κατανοεί στοιχειωδώς τι σημαίνει έλλειμμα, χρέος, πληθωρισμός ή πραγματικό εισόδημα;
• Πώς μπορεί να αξιολογήσει μια εξωτερική κρίση αν δεν γνωρίζει βασικά στοιχεία διεθνών σχέσεων;
• Πώς μπορεί να ξεχωρίσει ενημέρωση από προπαγάνδα αν δεν έχει μάθει να ελέγχει πηγές;

Η πολιτική παιδεία δεν σημαίνει κομματική εκπαίδευση.

Σημαίνει το ακριβώς αντίθετο.

Να μπορεί ο πολίτης να στέκεται απέναντι σε κάθε κυβέρνηση και να ρωτά:

• Πού είναι τα στοιχεία;
• Πόσο κοστίζει;
• Ποιος ωφελείται;
• Ποιος πληρώνει;
• Ποιο είναι το σχέδιο σε δέκα χρόνια;

Ένας τέτοιος πολίτης είναι πολύ δυσκολότερο να εξαπατηθεί.

X. Η Ευθύνη Εκείνου που Ζητά να Κυβερνήσει

Όποιος ζητά την εντολή να κυβερνήσει μια χώρα όπως η Ελλάδα πρέπει να μπορεί να απαντήσει σε πολύ περισσότερα από το πώς θα κερδίσει μια εκλογική αναμέτρηση.

Πρέπει να γνωρίζει:

• Πώς θα αυξηθεί το πραγματικό εισόδημα χωρίς νέο δημοσιονομικό εκτροχιασμό,
• Πώς θα συνεχιστεί η μείωση του χρέους,
• Πώς θα χρηματοδοτηθεί η άμυνα,
• Πώς θα ενισχυθεί η παραγωγική βάση,
• Πώς θα αντιμετωπιστεί το δημογραφικό,
• Πώς θα εξασφαλιστεί ενεργειακή ανθεκτικότητα,
• Πώς θα λειτουργήσει το κράτος αποτελεσματικότερα,
• …… Και ποια θέση θέλει να έχει η χώρα σε είκοσι χρόνια.

Δεν απαιτούμε αλάνθαστους πολιτικούς.
–Τέτοιοι δεν υπάρχουν.

Απαιτούμε όμως

• Γνώση,
• Προετοιμασία,
• Λογοδοσία
• ……. Και αίσθηση συνεπειών.

Η διακυβέρνηση μιας χώρας δεν μπορεί να είναι εκπαίδευση επί του πεδίου.

XI. Και η Ευθύνη Εκείνου που Ψηφίζει

Αλλά ας μην κρυφτούμε πάλι πίσω από τους πολιτικούς.

Ο πολίτης έχει επίσης υποχρέωση.
–Όχι απέναντι σε κάποιο κόμμα.

Απέναντι στη χώρα και τελικά στον ίδιο του τον εαυτό:

• Να μην ψηφίζει μόνο με βάση το άμεσο προσωπικό όφελος.
• Να μην ζητά υποσχέσεις χωρίς κόστος.
• Να μην θεωρεί όποιον διαφωνεί μαζί του εχθρό ή προδότη.
• Να μη μετατρέπει κάθε εθνικό ζήτημα σε αρένα θυμού.
• Να ελέγχει.
• Να αμφισβητεί.
• Να ενημερώνεται.
• Να αλλάζει άποψη όταν αλλάζουν τα στοιχεία.

Και κυρίως να θυμάται ότι η ψήφος δεν είναι μόνο δικαίωμα.
—Είναι ανάθεση εξουσίας.

XII. Να Σταματήσουμε να Ζητάμε Σωτήρες

Ίσως μία από τις πιο επικίνδυνες πολιτικές συνήθειες είναι η προσδοκία του σωτήρα.

Του ανθρώπου που θα λύσει μόνος του όσα δεν λύθηκαν επί δεκαετίες.

Οι σοβαρές χώρες δεν στηρίζονται:….. Σε σωτήρες.

Στηρίζονται σε θεσμούς όπως:

• Σε διοίκηση.
• Σε κανόνες.
• Σε συνέχεια.
• Σε λογοδοσία.
• Σε κοινωνία που δεν επιτρέπει στην πολιτική εξουσία να λειτουργεί χωρίς έλεγχο.

Οι ηγέτες έχουν σημασία.

Αλλά όταν μια χώρα εξαρτά τη λειτουργία της αποκλειστικά από την ποιότητα ενός ανθρώπου, δεν έχει οικοδομήσει κράτος.

Έχει οικοδομήσει εξάρτηση.

XIII. Το Κοινωνικό Συμβόλαιο Πρέπει να Ξαναγραφτεί

Υπάρχει λοιπόν μία συμφωνία που χρειάζεται να ξαναγίνει.

Η πολιτεία να λέει στον πολίτη:

• Θα διαχειρίζομαι τους πόρους σου με σοβαρότητα,
• Θα προστατεύω την ασφάλειά σου,
• Θα δημιουργώ συνθήκες παραγωγής
• Και θα σου λέω την αλήθεια ακόμη όταν είναι δυσάρεστη.

Και ο πολίτης να απαντά:

• Θα απαιτώ λογοδοσία,
• Θα εκπληρώνω τις υποχρεώσεις μου,
• Δεν θα ζητώ από το κράτος όσα γνωρίζω ότι δεν μπορεί να πληρώσει
• Και δεν θα ανταλλάσσω το μακροχρόνιο συμφέρον μου με μια πρόσκαιρη παροχή.

Αυτό δεν είναι ιδεολογία.

Είναι όρος επιβίωσης ενός σύγχρονου κράτους.

XIV. Τι Χώρα Θέλουμε;

Τελικά, ίσως όλες οι προηγούμενες ερωτήσεις καταλήγουν σε μία.

Θέλουμε μια χώρα που απλώς διαχειρίζεται τις κρίσεις όταν εμφανίζονται;
–Ή μια χώρα που προετοιμάζεται πριν εμφανιστούν;

Θέλουμε πολίτες που περιμένουν πάντοτε από κάποιον άλλον τη λύση;
–Ή πολίτες που αντιλαμβάνονται ότι αποτελούν και οι ίδιοι μέρος της;

Θέλουμε μια οικονομία που μετρά την επιτυχία της μόνο σε ποσοστά ανάπτυξης;
–Ή μια οικονομία που μετατρέπει την ανάπτυξη σε πραγματική βελτίωση της ζωής;

Θέλουμε άμυνα που αγοράζει ισχύ;
–Ή άμυνα που ταυτόχρονα δημιουργεί τεχνογνωσία, παραγωγή και στρατηγική αυτονομία;

Θέλουμε πολιτικούς που μας λένε αυτό που θέλουμε να ακούσουμε;
–Ή πολιτικούς ικανούς να μας πουν και εκείνο που δεν θέλουμε να ακούσουμε;

Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στην κυβέρνηση.

Ούτε μόνο στην κοινωνία.

Βρίσκεται στην ποιότητα της σχέσης τους.

XV. Πριν Επιστρέψουμε στο Αρχικό Ερώτημα

Η σειρά ξεκίνησε με μία φαινομενικά απλή ερώτηση:

Μήπως το χρέος οδηγεί στον πόλεμο;

Περάσαμε από την Ιστορία στη σύγχρονη γεωπολιτική. Από το παγκόσμιο χρέος στην Ελλάδα. Από την οικονομία στην άμυνα. Από την κρατική ευθύνη στην ευθύνη του πολίτη.

Και διαπιστώσαμε ότι οι έννοιες αυτές δεν είναι ανεξάρτητες.

• Η οικονομική αδυναμία περιορίζει τη στρατηγική ελευθερία.
• Η κοινωνική αδυναμία περιορίζει την εθνική αντοχή.
• Η πολιτική ανωριμότητα δημιουργεί αποφάσεις με κόστος δεκαετιών.
• Και η γεωπολιτική πίεση μπορεί να επιστρέψει μέσα στην καθημερινότητα ως ακρίβεια, ανασφάλεια και απώλεια εισοδήματος.

Μένει επομένως μία τελευταία δουλειά.

Να επιστρέψουμε εκεί από όπου ξεκινήσαμε.

Και να απαντήσουμε πλέον, μετά από όλα όσα εξετάσαμε:

Τελικά, το χρέος οδηγεί στον πόλεμο;

Αυτό είναι το έκτο και τελευταίο μέρος.