Οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, οι πιέσεις στις θαλάσσιες ενεργειακές οδούς και τα πρώτα σημάδια οικονομικής έντασης στην Ευρώπη δημιουργούν μια εικόνα που δύσκολα μπορεί να αγνοηθεί.

Τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα σπάνια εμφανίζονται ξαφνικά. Συνήθως προηγείται μια περίοδος κατά την οποία μικρές, φαινομενικά ασύνδετες εξελίξεις αρχίζουν να σχηματίζουν ένα ευρύτερο μοτίβο.

Τις τελευταίες ημέρες, μια σειρά γεγονότων σε διαφορετικές περιοχές του κόσμου δείχνει να συνδέεται ακριβώς με αυτόν τον τρόπο. Η κλιμάκωση της έντασης στη Μέση Ανατολή, οι φόβοι για την ασφάλεια των βασικών θαλάσσιων διαδρομών του πετρελαίου και οι πρώτες οικονομικές αντιδράσεις στην Ευρώπη δημιουργούν ένα ερώτημα που αρχίζει να επανέρχεται: μήπως το παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα εισέρχεται σε μια νέα περίοδο αστάθειας;

Τα μεγάλα διεθνή γεγονότα σπάνια εμφανίζονται ξαφνικά. Συνήθως προηγείται μια περίοδος κατά την οποία μικρές εξελίξεις αρχίζουν να συνδέονται μεταξύ τους και να σχηματίζουν μια μεγαλύτερη εικόνα.

Όπως έχουμε ήδη επισημάνει και στο άρθρο «Η Σιωπή της Δύσης», οι γεωπολιτικές κρίσεις δεν εμφανίζονται από το πουθενά αλλά ωριμάζουν μέσα σε ένα περιβάλλον αργών αλλά συνεχών μεταβολών.

Πριν όμως η συζήτηση οδηγηθεί σε υπερβολές ή σε σενάρια καταστροφής, αξίζει να θυμηθούμε κάτι που η ιστορία του τελευταίου αιώνα έχει ήδη διδάξει. Οι τραυματικές εμπειρίες του Α΄ και του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά και οι μεγάλες συγκρούσεις που ακολούθησαν –στην Κορέα, στο Βιετνάμ, στο Αφγανιστάν και σε πολλές ακόμη περιοχές– άφησαν βαθιά σημάδια στις κοινωνίες και στα πολιτικά συστήματα.

Αυτές οι εμπειρίες έχουν λειτουργήσει ως ένα ισχυρό ιστορικό μάθημα: ότι οι μεγάλοι πόλεμοι δεν αποτελούν λύση αλλά καταστροφή. Παρά τις εντάσεις και τις συγκρούσεις που εμφανίζονται κατά καιρούς, οι διεθνείς ισορροπίες του σύγχρονου κόσμου στηρίζονται ακριβώς στην προσπάθεια να αποτραπεί μια ανεξέλεγκτη γενικευμένη σύγκρουση. Η γεωπολιτική ένταση μπορεί να αυξάνεται, όμως η προοπτική ενός παγκόσμιου πολέμου δεν αποτελεί τον ορίζοντα προς τον οποίο κινείται το διεθνές σύστημα.

Το Στενό του Ορμούζ και η ευθραυστότητα της παγκόσμιας ισορροπίας

Στο κέντρο αυτής της ανησυχίας βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα γεωπολιτικά σημεία του πλανήτη: το Στενό του Ορμούζ.

Από αυτή τη στενή θαλάσσια δίοδο διέρχεται ένα τεράστιο ποσοστό του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου. Κάθε ένταση στην περιοχή δεν επηρεάζει μόνο τα κράτη που βρίσκονται γύρω από τον Περσικό Κόλπο, αλλά αγγίζει άμεσα ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι αγορές αντιδρούν ακόμη και στην πιθανότητα διατάραξης της ναυσιπλοΐας. Η ενέργεια δεν είναι απλώς ένα ακόμη εμπόρευμα. Είναι ο θεμέλιος λίθος πάνω στον οποίο λειτουργεί το σύγχρονο οικονομικό σύστημα.

Το Σουέζ και η δεύτερη μεγάλη αρτηρία του εμπορίου

Αν το Ορμούζ αποτελεί τον βασικό «κόμβο» της ροής πετρελαίου από τον Περσικό Κόλπο, η Διώρυγα του Σουέζ είναι η μεγάλη πύλη που συνδέει την Ασία με την Ευρώπη.

Τα τελευταία χρόνια η ναυσιπλοΐα στην Ερυθρά Θάλασσα και γύρω από το Σουέζ έχει γίνει πιο ασταθής. Η αλλαγή διαδρομών για πολλά εμπορικά πλοία και η μείωση της κυκλοφορίας επηρεάζουν ήδη την οικονομία της Αιγύπτου, για την οποία τα έσοδα της Διώρυγας αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους οικονομικούς πόρους.

Η πίεση αυτή δεν αφορά μόνο το Κάιρο. Όταν οι βασικές εμπορικές αρτηρίες του πλανήτη αρχίζουν να λειτουργούν με δυσκολία, το κόστος μεταφοράς αυξάνεται, οι εφοδιαστικές αλυσίδες επιβραδύνονται και η οικονομική αβεβαιότητα μεταφέρεται γρήγορα σε ολόκληρο το διεθνές σύστημα.

Η Ευρώπη ανάμεσα σε δύο μέτωπα

Η Ευρώπη γνωρίζει ήδη πόσο εύθραυστη μπορεί να γίνει η ενεργειακή ισορροπία της. Ο πόλεμος στην Ουκρανία τα τελευταία χρόνια αποκάλυψε με τον πιο σαφή τρόπο την εξάρτηση της ηπείρου από τις διεθνείς ενεργειακές ροές και ανάγκασε την Ευρωπαϊκή Ένωση να αναδιαμορφώσει την πολιτική της μέσα σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα.

Ωστόσο, η προσαρμογή αυτή δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Η ευρωπαϊκή οικονομία εξακολουθεί να κινείται μέσα σε ένα περιβάλλον ενεργειακής αβεβαιότητας, ενώ η βιομηχανική παραγωγή –ιδίως στη Γερμανία– παραμένει ιδιαίτερα ευαίσθητη στις διακυμάνσεις των τιμών της ενέργειας.

Σε αυτό το ήδη δύσκολο πλαίσιο προστίθεται τώρα και η ένταση στη Μέση Ανατολή. Για πρώτη φορά μετά από πολλά χρόνια, η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με δύο διαφορετικές γεωπολιτικές εστίες αστάθειας που επηρεάζουν άμεσα την ενεργειακή της ασφάλεια.

Όταν ένα σύστημα έχει να αντιμετωπίσει μία κρίση, μπορεί να προσαρμοστεί και να την διαχειριστεί. Όταν όμως οι πιέσεις προέρχονται ταυτόχρονα από δύο κατευθύνσεις, η αντοχή του δοκιμάζεται πολύ περισσότερο. Και αυτό είναι ίσως το πραγματικό πρόβλημα για την Ευρωπαϊκή Ένωση σήμερα: ότι η ενεργειακή της ασφάλεια εξαρτάται πλέον από δύο διαφορετικά γεωπολιτικά μέτωπα ταυτόχρονα.

Η ιστορία της στρατηγικής είναι ιδιαίτερα αυστηρή σε αυτό το σημείο. Πολιτικές και στρατιωτικές δυνάμεις που βρέθηκαν να αντιμετωπίζουν δύο μεγάλα μέτωπα ταυτόχρονα σπάνια κατάφεραν να διατηρήσουν την ισορροπία τους. Η διάσπαση των δυνάμεων και των πόρων οδηγεί συχνά σε απώλεια ελέγχου της κατάστασης. Αν αυτή η λογική ισχύει και στην οικονομική γεωπολιτική, τότε η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται μπροστά σε μια ιδιαίτερα δύσκολη δοκιμασία.

Η γεωπολιτική διάσταση της ενέργειας

Η ενέργεια υπήρξε πάντοτε ένας από τους πιο ισχυρούς παράγοντες διαμόρφωσης της παγκόσμιας γεωπολιτικής. Από τις πετρελαϊκές κρίσεις του 20ού αιώνα μέχρι τις σύγχρονες ενεργειακές αντιπαραθέσεις, η ιστορία δείχνει ότι η οικονομία και η γεωπολιτική είναι συχνά αλληλένδετες.

Σήμερα, η συγκέντρωση τόσων εντάσεων γύρω από τις βασικές ενεργειακές οδούς του πλανήτη δημιουργεί μια κατάσταση που απαιτεί προσεκτική παρακολούθηση. Δεν πρόκειται απαραίτητα για μια κρίση που έχει ήδη ξεσπάσει. Είναι όμως ένα σύνολο εξελίξεων που δείχνει πόσο εύθραυστη μπορεί να γίνει η ισορροπία όταν πολλοί παράγοντες κινούνται ταυτόχρονα προς την ίδια κατεύθυνση.

Ένα ιστορικό παράλληλο: το μάθημα του 1973

Η ιστορία της ενέργειας έχει γνωρίσει παρόμοιες στιγμές έντασης. Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η πετρελαϊκή κρίση του 1973.

Τότε, μετά τον πόλεμο του Γιομ Κιπούρ στη Μέση Ανατολή, οι πετρελαιοπαραγωγές χώρες του OPEC περιόρισαν δραστικά την παραγωγή και τις εξαγωγές πετρελαίου προς τη Δύση. Οι τιμές εκτοξεύθηκαν μέσα σε λίγους μήνες και οι οικονομίες της Ευρώπης και των Ηνωμένων Πολιτειών βρέθηκαν αντιμέτωπες με μια πρωτοφανή ενεργειακή αναταραχή.

Οι εικόνες εκείνης της περιόδου –ουρές στα πρατήρια καυσίμων, περιορισμοί στην κατανάλωση ενέργειας, επιβράδυνση της βιομηχανικής παραγωγής– έδειξαν πόσο γρήγορα μια γεωπολιτική κρίση μπορεί να μετατραπεί σε οικονομική κρίση.

Η σημερινή κατάσταση φυσικά δεν είναι ίδια. Ο κόσμος έχει αλλάξει, οι αγορές είναι πιο σύνθετες και οι ενεργειακές πηγές πιο διαφοροποιημένες. Ωστόσο, το βασικό μάθημα εκείνης της περιόδου παραμένει επίκαιρο: όταν οι βασικές ενεργειακές αρτηρίες του πλανήτη βρεθούν υπό πίεση, οι επιπτώσεις μπορούν να εξαπλωθούν πολύ πέρα από τα όρια της αρχικής κρίσης.

Οι μικρότερες οικονομίες και η πίεση στους πολίτες

Οι μεγάλες γεωπολιτικές και ενεργειακές αναταράξεις δεν επηρεάζουν όλες τις χώρες με τον ίδιο τρόπο. Οι ισχυρές οικονομίες διαθέτουν μεγαλύτερα αποθέματα, ισχυρότερη παραγωγική βάση και μεγαλύτερη δυνατότητα απορρόφησης των κραδασμών.

Για τις μικρότερες και περισσότερο εξαρτώμενες οικονομίες, όμως, οι συνέπειες μπορεί να είναι πολύ πιο άμεσες. Χώρες όπως η Ελλάδα, που βασίζονται σε μεγάλο βαθμό σε εισαγόμενη ενέργεια και πρώτες ύλες, είναι ιδιαίτερα ευάλωτες σε κάθε νέα αύξηση του ενεργειακού κόστους.

Σε τέτοιες περιπτώσεις, οι γεωπολιτικές εντάσεις μεταφράζονται γρήγορα σε οικονομική πίεση για την καθημερινότητα των πολιτών. Η αύξηση του κόστους της ενέργειας επηρεάζει την παραγωγή, τις μεταφορές, τα τρόφιμα και τελικά το σύνολο των τιμών στην αγορά. Έτσι, μια κρίση που ξεκινά σε μια μακρινή γεωπολιτική περιοχή μπορεί να καταλήξει να γίνεται αισθητή στο ταμείο του σούπερ μάρκετ ή στο κόστος των βασικών αγαθών.

Για κοινωνίες που ήδη αντιμετωπίζουν υψηλό κόστος ζωής και πιεσμένα εισοδήματα, μια νέα ενεργειακή αναταραχή δεν θα ήταν απλώς ένα ακόμη διεθνές γεγονός. Θα μπορούσε να επιδεινώσει μια ήδη δύσκολη οικονομική πραγματικότητα.

Συμπέρασμα

Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι μόνο αν ο κόσμος βρίσκεται ήδη σε μια νέα ενεργειακή κρίση. Το ερώτημα είναι αν οι συνθήκες που διαμορφώνονται σήμερα μπορούν να οδηγήσουν προς αυτήν.

Η ιστορία έχει δείξει ότι οι μεγάλες ενεργειακές αναταράξεις δεν ξεκινούν πάντα με έναν θεαματικό τρόπο. Συχνά αρχίζουν με μια αλληλουχία γεγονότων που, όταν ιδωθούν ξεχωριστά, φαίνονται διαχειρίσιμα.

Όταν όμως αρχίσουν να συνδέονται μεταξύ τους, τότε αποκαλύπτουν μια πολύ μεγαλύτερη εικόνα. Και ίσως αυτό ακριβώς είναι το ερώτημα που αρχίζει να τίθεται σήμερα: αν βρισκόμαστε απλώς μπροστά σε μια ακόμη περίοδο διεθνούς έντασης ή στα πρώτα σημάδια μιας νέας ενεργειακής αναταραχής που θα επηρεάσει την παγκόσμια οικονομία.

Διάβασε επίσης

👉 ΗΠΑ – Ιράν: Η Ώρα της Κρίσης – Μέρος I

#ενέργεια #πετρέλαιο #Ορμούζ #Σουέζ #γεωπολιτική #ενεργειακήκρίση #Ευρώπη #οικονομία #Ελλάδα