Η Βιομηχανία του Πολέμου (1914-1945) – Πώς οι Παγκόσμιες Συρράξεις Έχτισαν την Υπερδύναμη

Εισαγωγή – Η Μεγάλη Στροφή

Το 2ο Μέρος μπορείτε να το δείτε εδώ

Μέχρι το 1914, οι ΗΠΑ ήταν μια ανερχόμενη οικονομική δύναμη, αλλά παρέμεναν πολιτικά εσωστρεφείς. Οι Ευρωπαίοι εξακολουθούσαν να κυριαρχούν στον πλανήτη. Όμως, οι δύο καταστροφικοί πόλεμοι που ακολούθησαν στην Ευρώπη (1914-1918 και 1939-1945) άλλαξαν δραματικά τις ισορροπίες.

Για την ιστορία των ΗΠΑ, αυτή η περίοδος δεν ήταν απλώς μια στρατιωτική εμπλοκή. Ήταν η ευκαιρία για μια τεράστια οικονομική αναδιάταξη. Ενώ η Γηραιά Ήπειρος αυτοκαταστρεφόταν, η Αμερική βρήκε τον τρόπο να μετατρέψει τη βιομηχανική της παραγωγή σε γεωπολιτικό κεφάλαιο, περνώντας από τον ρόλο του οφειλέτη στον ρόλο του παγκόσμιου πιστωτή.

Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος – Από Χρεώστης σε Δανειστή

Όταν ξέσπασε ο Μεγάλος Πόλεμος, η Ουάσιγκτον κράτησε αρχικά στάση ουδετερότητας. Αυτή η επιλογή αποδείχθηκε σοφή οικονομικά. Οι αμερικανικές βιομηχανίες και οι αγρότες άρχισαν να τροφοδοτούν τους εμπόλεμους της Ευρώπης (κυρίως την Αντάντ) με τρόφιμα, πρώτες ύλες και πυρομαχικά.

Το πιο κρίσιμο σημείο, όμως, ήταν ο δανεισμός. Οι βρετανικές και γαλλικές κυβερνήσεις, για να χρηματοδοτήσουν τον πόλεμο, δανείστηκαν τεράστια ποσά από αμερικανικές τράπεζες (όπως του J.P. Morgan).

• Μέχρι το τέλος του πολέμου, η Ευρώπη χρωστάγε στις ΗΠΑ δισεκατομμύρια.
• Το οικονομικό κέντρο βάρους του πλανήτη μετατοπίστηκε οριστικά από το Λονδίνο στη Νέα Υόρκη.

Η είσοδος των ΗΠΑ στον πόλεμο το 1917, πέρα από την ιδεολογική της διάσταση (“να κάνουμε τον κόσμο ασφαλή για τη Δημοκρατία”), διασφάλισε ότι οι Σύμμαχοι θα νικούσαν και τα δάνεια θα αποπληρώνονταν.

Η Μεγάλη Ύφεση του 1929 – Το Παγκόσμιο Σοκ

Η δεκαετία του 1920, γνωστή ως “Roaring Twenties”, ήταν μια εποχή ξέφρενου πλουτισμού και κερδοσκοπίας. Όλα όμως κατέρρευσαν με το Κραχ της Wall Street το 1929. Η φούσκα έσκασε, συμπαρασύροντας τράπεζες και βιομηχανίες. Η ανεργία στις ΗΠΑ εκτοξεύτηκε στο 25% και η φτώχεια εξαπλώθηκε σαν πανδημία.

Το σημαντικότερο όμως ήταν οι παγκόσμιες συνέπειες. Επειδή η Ευρώπη εξαρτιόταν ήδη από τα αμερικανικά δάνεια για την ανασυγκρότησή της μετά τον Α’ Π.Π., η κατάρρευση των αμερικανικών τραπεζών διέλυσε και τις ευρωπαϊκές οικονομίες (κυρίως της Γερμανίας). Αυτή η οικονομική απελπισία ήταν που έστρωσε το χαλί για την άνοδο των ακραίων καθεστώτων και του ναζισμού.

Η Αμερική προσπάθησε να αντιδράσει με το New Deal του Προέδρου Ρούσβελτ (κρατικά έργα για τόνωση της οικονομίας), αλλά η πραγματική, οριστική έξοδος από την κρίση δεν ήρθε με τις γέφυρες και τα φράγματα. Ήρθε με την προετοιμασία για τον επόμενο πόλεμο. Η βιομηχανική μηχανή χρειαζόταν μια κολοσσιαία παραγγελία για να ξαναπάρει μπρος, και ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν ακριβώς αυτό.

Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος – Το “Οπλοστάσιο της Δημοκρατίας”

Η πραγματική εκτόξευση ήρθε με τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Πρόεδρος Φραγκλίνος Ρούσβελτ κατανόησε ότι η βιομηχανική ισχύς θα κέρδιζε τον πόλεμο. Μέσω του προγράμματος Lend-Lease (Νόμος Εκμισθώσεως και Δανεισμού), οι ΗΠΑ άρχισαν να στέλνουν πλοία, τανκς και αεροπλάνα στη Βρετανία, τη Σοβιετική Ένωση και την Κίνα.

Αυτό το πρόγραμμα είχε διπλό όφελος:

1. Στήριξε τους Συμμάχους στον αγώνα κατά του Άξονα.
2. Έβγαλε την αμερικανική οικονομία οριστικά από τη Μεγάλη Ύφεση του 1929, δημιουργώντας εκατομμύρια θέσεις εργασίας στα εργοστάσια.

Η Αμερική έγινε το «Οπλοστάσιο της Δημοκρατίας». Παρήγαγε περισσότερα αεροπλάνα από όσα μπορούσαν να καταρρίψουν οι εχθροί της και περισσότερα πλοία από όσα μπορούσαν να βυθίσουν τα γερμανικά υποβρύχια.

Η Γέννηση του Στρατιωτικο-Βιομηχανικού Συμπλέγματος

Η ανάγκη για μαζική παραγωγή πολέμου δημιούργησε μια νέα δομή στο εσωτερικό της χώρας. Το κράτος άρχισε να συνεργάζεται στενά με γιγαντιαίες εταιρείες (Ford, GM, Boeing) και επιστημονικά κέντρα (Manhattan Project).

Αυτή η συνεργασία δεν τελείωσε το 1945. Δημιούργησε αυτό που αργότερα ο Πρόεδρος Αϊζενχάουερ ονόμασε «Στρατιωτικο-Βιομηχανικό Σύμπλεγμα». Μια μόνιμη βιομηχανία άμυνας που έγινε πυλώνας της αμερικανικής οικονομίας και τεχνολογίας. Πολλές από τις καινοτομίες που απολαμβάνουμε σήμερα (τζετ κινητήρες, ραντάρ, πυρηνική ενέργεια, αργότερα το ίντερνετ) έχουν τις ρίζες τους σε αυτή την περίοδο.

Συμπεράσματα

Το 1945 βρήκε τον κόσμο σε ερείπια, αλλά τις ΗΠΑ στο απόγειο της δόξας τους.

• Η Ευρώπη και η Ασία ήταν κατεστραμμένες.
• Η αμερικανική επικράτεια ήταν άθικτη.
• Οι ΗΠΑ κατείχαν το 50% του παγκόσμιου ΑΕΠ και το μονοπώλιο της ατομικής βόμβας.

Δεν ήταν πλέον απλώς μια μεγάλη χώρα. Ήταν η μοναδική υπερδύναμη που μπορούσε να εγγυηθεί την παγκόσμια τάξη και να χρηματοδοτήσει την ανοικοδόμηση (Σχέδιο Μάρσαλ). Ο πόλεμος, παραδόξως, είχε χτίσει τα θεμέλια της ειρήνης υπό αμερικανικούς όρους.

Επίλογος

Με την οικονομική και στρατιωτική κυριαρχία εξασφαλισμένη, η Ουάσιγκτον βρέθηκε μπροστά σε μια νέα πρόκληση: Πώς να οργανώσει τον μεταπολεμικό κόσμο ώστε να αποφευχθούν τα λάθη του παρελθόντος και να διασφαλιστεί η ευημερία; Η απάντηση δόθηκε σε ένα ήσυχο θέρετρο στο Νιου Χάμσαϊρ, όπου σχεδιάστηκε το οικονομικό σύστημα που κυβερνά τον πλανήτη μέχρι σήμερα.

Στο επόμενο άρθρο, θα εξετάσουμε την αρχιτεκτονική του Δολαρίου και τους θεσμούς που γεννήθηκαν στο Bretton Woods.

Link για το επόμενο άρθρο: Μέρος 4ο: Bretton Woods & Το Δολάριο – Η Οικονομική Αρχιτεκτονική του Πλανήτη.

Hashtags: #ΗΠΑ #ΠαγκόσμιοςΠόλεμος #LendLease #Οικονομία #Ιστορία #Βιομηχανία #Ανάλυση